Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
. .-———-·-»—f—·««———-—.—-,—7— .,.. .
s kevæl sambnndne·
Fedraheimen.
Pris for Fjerdnngaaret Kr. 1.10
med Porto og alt. Betaliiig fnreaat.
Gii Mad aai dei net-see Foiiiei.
Lysiugak kostars to Ore Peterska
og daa etter Maaren fyr større Bokstaoar."
Claurdag deit 7de Yugufsttssa
4. Aarg.
M– –—.–—.,–—»-—–.-—-.-.–-»-M M- —– -. -«» .—–—. —-.–.»-.-w«vmä—
Kunnskapen naar.
(Slutten).
Men alle Ting i Naturen, dei livande som
dei livlanse, stend i inndyrdes ytre Samhooe til
kvarandre. Dei er skilde aar, kvar for seg, og li-
Den eine Tingen verkar« paa
den andre og er avhengig av deri andre; der er
Fraastoyting og Tildrag
gang Dette Samheve millom Ting og Tiiig er
eit fast.
og finn Logjer.
Eiii tek ei Rod ao Tilfelle og finn det aal-
men ne i dei, det, som altid kjeni art; dette anl-
menne er Logi. Dit slepper ein Stein or Haandi,
Steinen vert ikkje liggjasnde i Lufti, men detr i
Marki Dit hogg eit Tre av ved Rori og gjev det
ein Stayt3 det velt. Dit riv Grnnnsteinen under
eiii Miirz Muren iapar Du dert i Vatiiet —
og sark. Der aalmenne i alt dette er, at kvar
— Ting, sont ikkje er nnderstndd, sokjer ned erter,
og det so langt han kann konia Dette hev Folk
lagtM erketil allss »idz dei hev kallat det »Tyngd»
Virenskapen« som altid hev til Maal aa finna
Samanhengen, legg seg erter aasainla somange
Tilfelle som mogleg inn under same Regelen og
finn, at alt hev Tytigd: at alle Ting, som finst
paa Jordi, sokjer inn inct den, og det med same
Sr,1)rke(iiaar ikkje nokor kjein i Vege11, t. D.
Lufti). Og det gjeld paa alle Kantar av Jord-
kloten: paa kvar einaste Pitnkt, endaa dei, som
stend rett imot kvarandre, allstodt det same: kvar
Ting sokjer inn mot Jordi. "Gjeld dette forTiiig,
som ligg ntannm Jordkloten?
koma etter, at det gjeld t. D. nm Maanen, nm
Soli· Samanlsengen maa daa vera den, at det er
J-ordi, som paa einkvar Maaten dreg alle desse
Ting til seg. Dette vert altso den sameLognm
»Tyngdi«: Jordi dreg alle Titig til seg; Tyngdi
er Jorddiaget
Er det daa Jordi aaleine, som hev denne dra-
gande Kraft? llm so var, maatte ho vel tilslutr
faa alt inn til seg. Dette kanii av fleire Grun-
nar ikkje vera so. Det viser seg og, gjenom Ut-
royning og Utrekning, at liksoin Jordi dreg paa
alt, sonr lig ntannm den, soleids dreg og alle desse
andre Tiitg paa Jordi. Det er eit aalmentDrag,
ein aalmen Samanheng, millom Ting og Ting
ut gjenom alle Heiniar, so langt me kann koma
etter det. Den eine Tingen dreg paa deri andre
ettersom haii er stor til og ettersom det er langt
elleis stutt imillomz der er t. D. eit gjensidigt Drag
millom alle Himmelklotarne, liksoin dei skulde hoyra
ihap og vilde halda kvarandre fast. Ein kanii
rekna det ut paa ein Prikk etter ein simpel ma-
thematisk Fo«r1nel. Det er altso dette, som tilslutt
verdt den sanne Log um Tyngdi: eitaalmentgjen-
sidigt Tildrag millom alle Ting, Himmeldra-
get, »Gravitationen«. Det var Engelskmannen
Newton, som fyrst tenkte denne store Tanken;
Avgrensning og Over- i
Alt den aalmenne Roynsla finn Reg-"
· lar for det; Vitenskapen gjeng djupare i Emner
Ja. Eiii kann.
no nm Dageir arbeider dei paa aa koma endaa
djnpare inn i Tingen. -
Det er Ved slik aa sainla og samla dei mange
tusnnd Ti felle og Framsoningar i større og større
Sanianheng at Vitenskapen simi og fester sine
,,Nattirloigjer.«· At desse Naturlogjerne maa vera
nfotanderlege, ligg paa ei Vis i sjolve den Maa-
ten, dei er fnnne paa . Naturlogt er detaalmenne,
det som altid viser seg; «fanst der eit Undantak,
so« var Logi ikkje lenger Leg Eiii vilde daa ikkje
haoa annat aa gjem enn·"aa granska betre etter
for aa finna den sanne Logi, d. v. s. den, som
sorklarad og tomde i seg »Undantat«et« med. J
Naturlog-L iera (kxysiketi) gjeld det at so lengje det
finst eit einaste Tilfelle, som ikkje hooerinn nnder
den nppsette Log-Formel, so er Formelen galent
den sanne Formelen er endaa ikkje fnnnen.
Di lenger«C—in trengjer seg inn i Natnren,
di meir viser det seg, at han er .l)eilt loglmnden.
Kvaist einaste Tilfelle, me ser, er eit Utslag av ei
fast ubongjeleg Log Eiic kami rekna det nt alt
som eit onnat R eknestykkje. Koar Rarssla i Na-
turen, den minste som den største, er matematisk bnndi.
Fysikkeii set lJeile Natntgthgverker nm iMatematikk
«Oet er som eit Vidunder og ein Soartekunst aa
sjaa, at dei reknar nt Havsenss Byljnr og Himme-
lens Lyn og Solsrraalarne og Stjernegongen gjeiioni
dei endelanse Nomder likso sikkert som du kann
loysa eit vanlegt Regnladett«i-Stykkje Endaa ein
slik Tiiig som Vind og Ve’r arbeider dei no med
aa faa ,,logfest««, og er komne langt paa 5Lseg
Det er agande stort aa faa ein Glytt inn i dette;
dn kjenner deg liten·som i Kyrkja, men lyst og
styrkt paa same Tid. Det er ein svær Tanke, at
-siatnren skal vera slikt eit matematisk Gongver·k;·
men det er ein lystande Taiike, at Mannen heo
Amid sterk nok til aa retna Gongoerket ur. ——
Vitenskapen er uendeleg chi lieo elder kann
hava uendeleg mange Greiner« og kvar Gtein er
uendeleg fots seg Og likevrel heri 3 dei — som
me lJev senget ei Kjenning ao — fast ihop, og
den eine ber paa mange Maatar over idenandre.
Det er ikkje berre sundrivne Knnnskapssrudbar, alt
um ingen an dei esndaa hev naatt Maalet; dei er
alle ihois og kvar for seg berre eit einaste ·uende-
legt Uttrykk for Mannens Leitiiig etter detSanne
Kor langt Vitenskapen kann naa, veit me ikkje;
me veit, at haii hev’naatt langt, men at ltan heo
lenger att. Meit me skal hngsa, at kor lite ban
enn kann haoa naatt mot det, som stend att; fjoer
Vegen, sjolve Arbeider hev nendelegr Detd i
den aalmenne Urvikling
—- Me hev her proor aa syna fram den Maa-
ten, som Vitenskapen gjeng frani paa for aa
«læra«, for aa faa ,,Kunnsk’ap«, for aa—finna det
Sanne. Den Maaten, me hev vist fram, er den,
som .i den seinere Tid heo voret mest uppe og
havt mest Tiltr11: den empiriske (induktive) Meto-
den elder Utromiingsmaarem gjenom Gransking
av det Einskilde og gjenom større og større Sam-
lin 3 (Generalisation) til Samanhengen: Systemer
og Logi.
-W.«»-—.—-—.-·—-x-«-—»—«—«-—«.«-««x-—»M–«.—-WM«-—.»«-«V- -M- - –-»-x-.-«-«-—-«-M—.—-»-«——·—.V»«-»—- -M—»——,—-V«»—»«.–—«Vx«—–»—««.«
Men me bør ikkje glayma, at det stcnd ein ’
stor Strid i Vitenskapen nm den rette Maaten
(Metoden) aa finna fram til det Santie paa.
Jamsides med den empiriske Metoden hen me
ein annan:» den aprioriske elder dednktive, som
gjeng, kann me segja, den reint motsette Vegett.
Jstadeir for aa byrja med det einskildeog gjenom
det arbeida seg upp til det aalmenne, byrjar den
dednktive Metodeii med det aalmenne og «ntlei-
der« det einskilde fraa det. Men det aalmenne"——
Umgripet, Logi — finn Eiti i sin eigeit Tanke.
Det samlande System «Karegoriarne", skal Eiti «
spinna nt or den, og dei einskilde Tiiig skal
Eiit taka npp i Systemer etter som ein finn, at
dei l),over.
Gjenoitc Roynsla — segjer desse Folk—kcnin
Eiit aldri naa fram til fnll Vissa Eiti kann t.
D. sjaa, at Folk doyr, at mange Folk doyr;
men ingen hen set elder kann faa sjaa, at alle
dem-, og hati kann altso aldri gjenom Noynsla
koma til vis Vedkjenning av, at «alle skal dø1)’«.
Eldet« Ein kcmn sjaa 10 Gonger elder100Gonger,
at ein -Stein sokk i Var11; men Eiti kann dermed
ikkje vera stod paa, at Steinen vil sokkja den 11te
elder 101te Gangen. Gjenont Roynsla kann Ein
berre saa Vissa nm det einskilde Tilsellet og idet
hogste nm det Sannsynlege; men det aalmenne,
det i seg sjolv sanne, det kann Eiii · berre laera
gjenom logisk Gransking av dei (Strttnn-Umgrip,·
som ligg som ein medfodd Skatt i naar eigen
Tanke.
Det ei- den store Tenkjaren Hegel (1’—1832j),
som hev sett denne Lær·a best i Skikk. Harc mei-
ner, at den Gnddomstanken, som ligg i heile Til-
peeret, er den, som og lider i oss fjolve og der
hev fenget Klaarskap og Medvir, so at- kann me
berre greitsa heilt og klaart (logisk) nt for oss·vaar
eigeii Taiike,— so lJev me dermed fnnner den store
Samanheng og Meining i Tilværer
Det er mest deii tyske Filosofien, som hev
havt denne Synsmaaten nppe, men den engelske
(og sranske), som hev trutr mest paa t.ltro1)nings-
maaten. Me kann sjaa, kor det nlike Folkelyiinet
speglar seg av i sjoloe Vitenskapeii·
J feinare Tid ret denne Striden meir og
meir til aa loysa seg npp. Og det som vanlegt
paa den Maaten, at dei tvo stridande Partar »sær
Rett baae tvo«. 11troyningsmennerne vedkjennest,
at det ligg visse Tankelogjer til Grunn for all
vitenskapleg Vissa; Leera nm Orsak og Verknad
er ei slik medfodd Tankelog» som ligg til Grunn
for all Vedkjenning t. D. av »Natnrlogjer«. Og
Tankemennerne vedkjennest, at -dei medfodde
Tanke-Umgrip ikkje kann faa Jnnhald og Liv utatc
gjenoni Rørntsla» gjenom Gransting av deri ein-
skilde ,,Fcenomen« elder Framsyningar (Ovringar«).
Paa den Maaren er det Van, at den Striden vil
jamnast ur. Men andre Spursniaal kjem npp i
Staden, større enn dei gamle. Og — »jo større
Sag, dess tpngise Tag, men desto større Seier-«
l) J No. 30, S. 3, Sp. 2,· stod "Livsooingar« ista-
denfor Livsovrirtgar (a: Livsyrringar).
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
