Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
202
Fedraheimcn·
17de August 1878.
J Amerika
lyser dei i Bladom etter ein ny Religion! Det er
Fritenkjarar, som ikkje finn, at dei kann greida seg
korkje med Kristendomen elder med nokon annan
av dei gamle Trudomar, men som likevael ·finn, at
Mannen lyt hava nokot aa tru» paa. Stykket
(,,Avertissement etter ein ny Religion«’) stendi
North Amerioan Rsvieiv og er skrivet av ein Ero-
lutionist (elder Darwinist, som vcel me vilde segja).
Det er eit langt-Stykke; me tek her inn eit Utdrag
etter ,,Norden.« l)
Det trengst ei uy Tra, meiner Review—Mann-
en, og Heimen stundar no paa, at denne Trui
skal fødast, liksom han i gamle Dagar ftundad etter
Kristendomen. Nytrui maa snart koma, men kann
ikkje helder drivast fram i ei Braadvending; det
maa ei Overgangstid til millom det gamle og det
nye. J denne Overgangstidi maa Folk anten
klengja seg fast til den gamle avdankade Trui elder
—so hjelpaseg utan Trudom. Men i baade desse
tvo Tilfelle vil dei vera ille farne. For liksom
Trudomen er gagnlaus utan Tru, soleids kann det
utan Tru ikkje vera nokon rein Sedugskap. Der-
som me tek Trui fraa Maanen og ikkje gjev honom
nokot istaden, som kann svara fyr det same, so
—bryt me ned hans Sjolvherredome; hans Hugleik,
Lyster og Drifter slepp lause utan mogleg Raad
til aa faa Styre paa dei att. »Eg hev vortet
forbannad«, skreiv Rewiew·Mannen, ,,av ein Ung-
gut, som sokk ned i Ulivnad, og som segjer at eg
er Skuld i detta ved det at eg drog honom burt
fraa den Tru paa ein Gud og Frelsar, som Moer
hans hadde fostrat honom i. Han kjenner Trong
til aa tru paa ein Gud (daa Guds Tilvære er
likso visst som det at kvar Verkning hev si Orsak);
men han veit ikkje, korleids han skal saa denne
Trongen nogd« —
Framkomne Tenkjarar hev, meiner han, avgjort
tvo Ting( Den fyrste er, at alle gamle Trudom-
ar, Kristendomen med (som paa ein Maate ser
den beste og paa ein annan Maate den verste av
dei) er av-elde elder for gamle og maa snart døy·
Den andre er, at Mannen er eit ’religiøst Dyr’,
som ikkje kann umbera ei Gudsdyrking av eitkvart
Slaget· Endaa dei største Fornegtarar viser stend-
igt, at dei ikkje vantar all Trudoms-Sans. Huine
hadde til Vis sumtid aasøkja ei Kyrkja i Skotland,
Katit sette upp Tanken um den ,,praktiske For-
nuft", Samvitet, Domedag, ei udoyeleg Sjæl og
ein Gud; Voltaire byggde ein Altar fyr ,,Gud«’;
Rou sse an er full av fromme Kjenslurz Huxley
(stor Evolutionist) held paa, at Bibelen skal brukast
iFolkeskularne, ,,av di det er den einaste Boki
som er god-til aa dana Karaktereii aat dei unge«;
Tynd all segjer, at ingi atheistisk2) Prov-føri11g
kann rydja ut Trudomen av Mannshjartat«; Her-
bert Spencer gjev Gud og Trudomen, det
ukjende og ukjennelege, eit socert hogt Rom og
roser Athenfolket, fyr di det sette upp Altar aat
»den ukjende Gud,« ,,Stutt sagt — segjer Man-
nen vaar —, dei- store Menn, som hev lyst seg
liksom Fjell i denne Verdi, hev alle havt ein djup
Trudomshug.« Han nemner endaa Sokrates, Plato,
Bacon, Descartes, Newton, Spinoza,’Leibnitz, og
no i vaar Tid Herschel, Faraday, Mayer og Henry
1 Detta Bladet kjem ut i Chicago (hjaa J. T. Relling
(s- Co.; Bladstyrar: Hallward Hande) og kostari
Norig og Danmark 3 Dollars Aaret. Folk, som hev
Hug til aa hoyra jamt fraa Amerika, bør halda
,,Norden«"; det gjev utruleg mykje fyr Pengarne og
er godt styrt.
2) AtheiZme: Gudsfornegting den Læra, at Gud ikkje
er til.
Men naar det no er avgjort, at alle dei gamle
Truer maa døy, so gjeld’ det aa koma etter, kor-
leids den nye Trudomen skal vera voren (beschafsen).
Fyrst vert det sagt, korleids han ikkje maa vera.
Han maa 1) ikkje haoa nokon livande person-
leg Gud, 2) ikkje lcer.a, at Sjæli er personleg
udøyeleg, 3) ikkje skruema Folk med nokon Dom,
4) ikkje læra nokot um ei aandeleg Jnnverkning
av ei overnaturleg Magt elder ein tilkomande Heim,
og 5) ikkje leera, at Gin kann vita nokon Ting um
det· som Ein ikkje kann sjaa. Men like vcel maa
den nye Trudomen hava eit Slag Gudsdyrkingz
men denne maa, som Huxley segjer ,,mest vera av
det tigjande Slaget.« Med Mannleiken (die
Menschlichkeit) til Gud maa han ,,lova Udøyeleg-
skap", som no alle straevar etter. Attaatkann han
hava ,,Festar og Høgtider, som er likso gilde som
dei storsengne katolske Kyrkjeskikkar·« Ein kunde
hava som ein Kviledag, kallad Sundag, som Ein
kunde halda tiendekvar Dag til Skilnad fraa den
jodiske Sabbaten. Paa desse Dagar kunde Ein
hava Fyredrag, t. D. um Utviklingslcera (,,Evolu-
tionstheorien«). Ein kunde hava Salmar til Æra
fyr den store Moer Naturen. Ein kunde ogso
hava Gudebilcete P) som likningsvis (symbolsk) fram-
synte dei store Allheimsmagter, som Utviklingi, den
uforgjengelege Kraft, Ervelegdomen og dei Ysysiolo-
giske Einskapaiz«
Detta er i store Drag Jnnhaldet av Ret-im-
Mannens Lysing etter ei ny Tra. Ein kann segja
um slikt kvat Ein vil; ein Ting er viss: at det er
gjenom-amerikansk! —
Men Stykkethev hellest senget skarp Avdoming
alt i Amerika, t. D. i Chieago Tribune.
D en ,,norske Synod e."
(Ämerikabrev til Fedraheimen.)
(Sluten.)
No paa Synoden, daa det vart upphavt um
aa skipa eit heilt norsk Presteseminar i Madison
tilHausten, var det og uppe slik ein national Strid-
Den norske Synoden, den tyske Missourisynoden
og dertil sume andre tyske og engelske Synodar
hev lagt seg ihop til eit Samlag som dei kallar
»Synodalkonferensen." Kvar av desse sambundne
Synodar, so nær som den norske Synode, hev sin
Prestehogskule· Men no hev dei fleste vedteket aa
slaa Presteskularne ogso ihop og faa upp ein sams
Skule fyr alle desse Synodar. Dermed trur dei,
at Skulen kunde draga til seg fleire dugande Men-
ner og verta meir vitenskapleg; det var vist ogso
Meiningen med Tidi aa faa andre Greiner enn
den theologiske, so som ei Lækjargrein og ei Bog-
kunne-Grein, og so skulde Skulen vaka yder, at
desse andre Greiner og var luthersk-kristelege. So
kom daa nokre med eit Framlag um, at den norske
Synode ogso skulde vera med paa denne Skulen.
No var det mange, som samtykte dette Framlaget;
men det var ogso mange, som sette seg imot det;
Skuletanken sjølv tykte dei nog var baade god og
storslegen; men dei trudde endaa ikkje detvar verdt
fyr oss Norske aa ganga med. Me var for smaae
og for litet framkomne baade andlegt og lekamlegt,
medan dei andre Synodar elder dei tvo andre Folk,
Tyskararne og Amerikanararne, som kom til at reisa
denne Skulem var langt komne paa baade Leiderz
so dei ottast, at me vilde verta reint gloypte og
burtdytte av dei andre; me vilde ikkje vaaga aa
koma fram med nokot av oss sjvlve elder utvidka
oss nokot paa vaar eigen Grunn; me vilde koma
sk) Merk den!
til aa standa og gapa og glo paa deim med Hen-
derne i Luma med Age og Undring yver deira
Dugleike og ,,Storverk«. Fekk me derimot standa
meir fyr oss sjølVe, so kunde det med Tidi verta
nokot av oss, um det enn i Fyrstunne kom til aa
ganga helder smaatt· Og me kunde, trudde dei,
læra myket godt av dei Tyskeog Engelske, naar
me stod eit Stykke ifraa deim, helder enn naar
me laag midt inne i deim. Det var stride Ord-
kast um dette, men det vart utsett til aat Aare.
Ja, i Saki med Asperheim saag dei vistag eitDvme
paa, korleids det vilde ganga; Tysk og Norsk kunde
ikkje semjast so ncer einannan, og fo laut den vei-
kare Norsken gjeva seg. Framlaget um det theore-
tiske Seminar i Madison gjekk derimot lett fram,
og so skulde daa Kyrkjeraadet sjaa aat aa faa tvo
andre Lærarar atttil Schmidt. Det hev n·o kallat
ein norsk Prest, Stud, men ein god Tyskar, og ein
tysk Professor Stellhorn. Dei kunde ikkje finna
nokon dugande Mann blandt dei Norske, og um
han fannst, kunde dei ikkje onvera honom der han
var. Hadde dei havt Hug til det, og hadde dei
Mynt seg, fo kunde dei vel hava funnet ein ·her
elder og senget ein fraa Noreg; men Saki er den,
at desse eldre Preftarne, som naturleg nog er dei
raadande i Synoden, er so rædde dei nyare norske
Jdear, og so freista dei alt dei vinna aa faa druk-»
nat og staggat deim i Tyskardomen. Medan deii
Trudomsvegen i mange Deilar er fyre Prestarne
i Noreg, so ligg deira nationale Tankar og Kjen-
slur ein Mannsalder att i Tidiz dei synest ikkje,
det gjeng an aa ganga lenger enn Wergeland og
Welhaven gjekk· Me fcer no sjaa, um dei paa so-
vori Vis er føre til aa demma denne Straumen
ute. Elles gjeng det so mange Straumar her;
det er soleids same, som strævar hardt med aa saa
det Gngelske inn i deiNorske og det Norske ut med
ein Gong; men det kann ikkje og bør ikkje ganga
so braadt; med Tidi vert det nog so; men det vil
og lyt ganga smaatt um Senn, det maa glida yver
liksom av seg sjølv so lett og finnt, at Ein mest
ikkje merkar det; med nokon braad Umstoyt kann
det ikkje ganga-
Eg nemnde ovansyre, at den lutherske (norske)
Kyrkja heryver er bytt i fjore Deilder. Den næst-
starste men yngste Synoden elder Kyrkjeavdeildi
heiter ,,Konfer’ensen«; dei andre tvo, som er helder
smaae, er »Augustana-Synoden« og ,,Hauges Sy-
node«. Den norske Synode er aa reikna fyr Fram-
haldet av den lutherske Kyrkja i Noreg, ,,Moder-
kirken«, som dei segja. Dei andre hev skilt seg
ut, anten beint fraa den norske Kyrkja elder fraa
Synoden; men dei nærra seg alle meir og meir
den norske Synoden og læra meir og meir av den,
utan naturlegvis aa vilja vera ved det, so me vo-
nar, den Tid ikkje er so langt burte, daa dei alle
kann romast i eit Samfund. At den norske Sy-
node er so sterk og »vinn« paa deiandre, kjem seg
baade av di, at den stend paa reinastluthersk elder
kristeleg Grunn, og at den godt veit og klaart og
greidt kann setja fram kvatden trur og lærer, medan
dei andre vaggar att og fram og berre ropar paa,
at det er rangt og det er rangt; men dei kann
ikkje segja, kvat som er rett. Konferensen ropar so -
myket paa, at Livet maa vera godt, og daa kvittar
det mest Eit, kvat Gin trur og lærer. Men kor
kann Ein gjera fint Arbeid, naar Ein· ikkje hev
godt Ljos? Augustanararne og ,,Hangianararne«
er dei same som dei seinare Haugianarar elder Le-
sarar der heime: dei hev so annsamt med aa skjella
paa ,,Statssprestarne« og paa LærdomenidetHeile;
Anden skal gjera Alt.
Vetle Tungovard
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
