Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
38
Fedraheimen.
9de Marts 1878.
si Skuld, og ikkje omvendt. Den, som trur seg
driven til aa vera Lærar, han foer og« vera so
passa til Kar, at han veit aa bruka det Maal, som
fell best syr dei han skal læra. Det er som
Jnkjesolk aa segja, at naar Læraren hev vondt fyr
aa tala som Borni, so lyt Borni læra aa tala
som Læraren; og det er verre enn Jnkjefolk aa
segja, at so lht baade Lærar og Born tvinga seg
inn i eit nhtt Maal, som ikkje er naturlegt fyr
nokon av dei!
——J dei fleste Landsskular er det alt no slik,
at Læraren er Heimbygding; uin han ikkje nett er
or same Grendi, so er han daa visst orsame Byg-
delaget elder Distriktet· Kvar Mann veit, at Skil-
naden paa Maalet er ikkje større, enn Læraren godt
kan flytja fraa Prestegjeld til Prestegjeld, ja fraa
Provstedøme til Provstedø1ne, og sumetider lenger
med, og tala sitt eiget Bygdemaal like radt. Ein
Vestlending greider seg rundt det meste av Bergeiis
Stift, Nordvestkanten ao Kristiansands Stift, ja radt
upp i Thelemarki, ein Akerhusing greider seg i det
meste av Kristiania Stift, so ncer som dei øvste
Dalar, ein Nordlendiiig hjelper seg rundt Storpar-
ten av Throndheims Stift og vcel gode Stykkje av
Tromsoy med, ein Thelemarking greider seg rundt
Thelemarki, i Sætersdalen o. fl. St., o. s. fr. No
likar baade Foreldri og Autoritetarne best, at kvar
Lærar held seg so nokot-sonær innum sin eigen Lands-
bolk, der han er best kjend med Folk og Høre-
Og so bør det visst vera. Folk hev i lange Tider
klagat hver, at Lærararne flytso tidt, og so vidt;
Skulen lider av denne endelause »Nomadiseringz«
— og det er sannt. Logi um Bygdemaal i Sku-
len kunde, kannhenda, hjelpa litegrand til aa bøta
paadetta. — Me1i dersom det er ein Lærar,
som endeleg vil ntor sine Heimgrender
og av i reint andre Bygdelag, so lyt den Leeraren
vita seg so mykje til Kar, at han er god fyr aa
læra seg Maalet, der han kjem, so ikkje Vorni
og Upplysningi skal lida fyr hans Skuld-
Kjenner han seg fo tungnoem, at han ikkje kann
loera det nye Bygdemaalet, — so er det best,
han held seg heime. ..
Tilskuer-Maalstrcevaren og andre Motstrævarar
skal hugsa, at Bygdemaali vaare ikkje er vill-
framande Maal liksom Engelsk, Tysk, Fransk, Rus-
sisk o. s. fr., men berre ymse mindre og større Av-
brigdingar av det eine og same Maalet. Ein
Sogning, som kjem til Gudbrandsdalen, og er der
ei Tid, og legg Merkje til Maalet, han vil snart
kunna stella so vidt paa Sognemaalet sitt, at han
iallfall greider seg betre med det,ennum
han knotar paa Dansk. Den største Skilnaden
ligg i Tonelaget. Men det venst Boriii snart med,
liksom me ser, at Kristianiaborn godt kann venjast
med Berge11s-Maaltonen. Ein foer no ikkje vera
fo reint ovgløgg paa det helder·
Men um· det enn gjeng so, at ein Lærar
i ei framand Vygd ikkje lcerer aa tala plent som
Folk i Bhgdi, —- so kunde det i ymse Maatar vera
godt, um Maali og Bygderne vart meir kjende
syr kvarandre. Det er ein Uting med denne Byg-
deaanden, at kvar Grend stengjer seg inne fyr seg
sjølv og liver »paa Krigsfot« med Grannebygderne
liksom Villmenn. Kulturstroevet vaart gjeng just ut
paa aa tyna denne Villmannsnaturen i Folketvaart
og binna det meir og meir ihop til Eit og læra
det Samkjensla og Folkeskikk. Kunde Skulen hjelpa
aldri so litet til med detta, so gjorde han ei god
Gjerning. Det er ei Landsskam, at Vetlehamrin-
garne enno i Sluten av det 19de Hundradaaret
ikkje er komne lenger, enn at dei, tilmed paa Prent,
kann gjera Narr av »Sognemaule (sic).«
Og so endeleg til Slut. Det Framlaget, som
er inne fyr Thinget i Aar, hev aldri voret
meint paa aa tvinga Bygdemaalet inn,
der Læraren ikkje kann tala det. Etter— som eg
hev spurt, lyder det paa, at det skal ettersjaast, at
Læraren paa Landsskulen ,,saavidt muligt« bru-
kar Borni sitt eiget Daglegmaal. Der det daa
ikkje er »mulisgt«, der er det ikkje »muligt«,s veit
eg, og der krev ikkje Logi det held. Er det ein
Lærar, som plent vil vera i ei Bygd, som han
ikkje kann Maalet aat, — so fcer han driva paa
med Bokmaalet sidan som fyrr. Det er Borni som
seer svida; men det er dei vane med, Stakkar·
— Me skal vera nøgde med aa faa det, som
er ,,muligt«; det vert no just ikkje so litet. Fær
alle Lærarar tala Bygdemaal, som kann, so vil
iallfall Mengdi av Folket heretter faa Skulen
paa sitt eiget Maal, og det vil vera store Ting.
Dei fleste Lærarar ventar berre paa Løyve og Stud-
ning fraa Logmagti, fo dei ikkje lenger tarv fæla
fyr Mein og Motstand —— og so tek dei aat med
Bygdemaalet strakst, det veit eg. Men difyre trengst
det ei Log til aa slaa Saki fast, fo det ikkje leir-
ger kann vera nokot Vrid og Vringel med den
Ting. Og det, som ikkje kann greidast strakst, det
jamnar seg daa sidan etter kvart. -
Jordkloten vaar sviv ikring Akseleit sin.
(11.-!«)
Naar me segjer, at ein Ting er tung, so er
det liksom me meiner, at Thngdi bur i Tingen
sjølv· Fysikeren gjeng ein annan Veg. Hati tenk-
jer seg, at Tingen sjølv berre er ein vigtlaus el-
der thngdlaus Masse, men at Jordkloten eig ei
dle) No. 13 1877. —- At »Jordkloten sviv« hev du vcel
hoyrt so lengje, at du no trnr det. Men her kann
du faa som ei Vitring um, korleids dei Lærde viser,
at det er so.
Skildriiigar fraa Italim
(Ved Kristoser Janson).
v1.
Festpaa Missiousskulem Hovndettil Mathrcus.
Paa Folkckomcdic. Karnevalct og Jødariie.
Ei Likstemna. Dandingkyrkja hjaa Kap11-
cinom. Messa i Kolisemn. Hcrbyrgct til
St. Johannes. Marietta.
Det som giv den katholske Kyrkja si største Magt,
er det Samhelde, som er millom høgt og laagt,
stort og litet. Ho er som ein Kjempelikam, der
alle Limerne høva til kvarandre, og Klædnaden er
skoren etter same Skurden, kvar ho ferdast. Og
fo slcer ho sine Jarnarmar mest kring all Jordi og
gjøymer Millionar under Kaapa si. Naar mange
av oss Luthersolk disyre tru, at det snart skal vera
ute- med den katolske Kyrkja, no dei hava teket den
verdslege Magt fraa Paven, so trur eg, me taka
storlega i Mist. Den katolske Kyrkja vil standa og
standa til oevelege Tider, det er no min Meining·.
Ho kann verda reinskat og umbrøytt, taka Lcekje-
roti, som Doktaren giv, og foleides verda meir
heil i Kroppen, men døyr gjerer ho vist inkje. Ho
er i mangt og myket altfor høveleg til dei sndland-
ske Folk til det. Jngen Stad heve denne Magt i
Samheldet stunget seg soleides fram som paa ein
Fest, dei halda i den store Missionsskulen i Rom.
Det er paa Lag som ein Skuleeksamen. Her treda
Læresveinarne fram og predika kvar sitt Stykke og
kvar paa sitt Modermaal· Det er som du kunde
tenkja deg fyrste Koitsundagen. Her ljomar det
kring Øvro dine: Gbrcearmaal, Kaldcearmaal, Sy-
rarmaal, Armenarmaal, Arabarmaal, Persarmaal,
Kurdarmaal, Turkemaal, Koptarmaal, Negerniaal,
Grekarmaal, Latinarmaal, fransk Maal, italiensk Maal,
Keltermaal, irsk Maal, Hollands Maalet, tydske Maa-
let, Sveitsermaalet, engelske Maalet, danske Maalet,
Bulgarar-Maalet, Albanarmaalet, Netermaalet, Jlly-
rermaalet· Det er, so du kan verdahovudgalen. Det er
Vanningi som let ved Babeltaarnet, som her er gloypt
av det eine Ordet, som bind heile Verdi i Hop til
ein Kropp, Ordet Jesus Kristus, Gud«s og Maria
Son· Og her standa dei fram fraa alle Heimsens
Hyrnor, dei brune Asiafolk, dei svarte Negersolk,
dei kvite Guropafolk, og avleggja Vitnesmaal um
den same Gud··og Frelsar, som ogso me vitna. Eg
sat mestmed Taaror i Augo og lydde, endaa eg
inkje kunde skyna «e·it Ord av alle desse—· nnderlege
Ljod, som tauts fhre Øvro· Men eg- tenkte paa
syrste Kvitsunda·gen, daa Apostlarne og Nceming–
arne stod fram, suppglødde av den heilage Ande,
Kraft til aa draga all Ting aat seg. At ein Ting er
tung, det ligg soleids ikkje i Tingen, segjer Fysikeren,
men deri, at Jordkloten med den store Massen sin
dreg innaat seg den litle Massen i Tingen. D en n e
Dragkrafti i Jordkloten kallar me
Tyngdkrafti. Eit Lodd, som heng fritt i ei
Snor, syner, kvat Leid Tyngdkrafti dreg paa kvart
Stelle paa Jordi, og etter di Loddsnori all-
staden peikar inn imot Centrum (Mid-
punkten) i Jordkula, so ser det plent ut som
Tyngdkrafti skulde sitja i sjølve detta
Centrummet, og soleids er det, Fysikeren hev
tenkt seg det au.
Ei vigtig Log um Tyngdkrafti segjer, at di
nemare ein Ting kjem innaat Centrum i
Jordi, di tyngre vert han, o: di sterkare vert
det Draget, som Jordi seer paa Tingen. Soleids
finn Ein, at den same Tingen er lettare uppaa
Toppen taa eit hogt Fjell enn han er nedmed
Jordflata. — Etter desse Utgreidingar vil me no
gaaga laus paa det, som heng ihop med Yverskrifti
aat detta Stykket.
Me veit alle, at Jordkloten er nokot flatklembd
med Polarne og vidkat ut med Ækvatoren (Mid-
lina). Dei Stelle, som ligg innmed Polarne, er
soleids nokre Mil nemare Centrum i Jordi enn
dei Stelle, som ligg med Ækvatoren. Men der-
med maa og ein Ting vera tyngre med Polarne
enn med Ækvator. No hev Fysikeren sett vpp eit
Reknestykkje, som syner, at naar Jordi er fo mykje
flatklembd som ho er, so maa ein Ting vera-fo
mykje tyngre med Polen enn med LEkvator som
1Z590 av den Vigti, Tingen hev paa det sidste
Stellet. Det vil segja, at ein Ting, som veg 1
JZ nedmed 2Ekvator, han veg 17590 M med Polen.
Men so hev dei sreistat aa vega den same Tingen
(paa ei Fjørvigt) med Ækvator og lenger nord, og
daa hev det shnt seg, at Thngdi veks mykje
meir der nordpaa enn som det nemnde Reknestyk-
ket segjer. Etter Freistnadeii med Vigti hev dei
funnet ut, at den Tingen, som veg 1 J med 2Ekvator,
den vil auka VM S i Vigt med Polen, og det er
meir enn 3 Gonger so myket som VM Mz slik
som Reknestykket sekk ut. Men no er Fysikeren
stød paa, at baade Reknestykket hans og Vigti
hans er rett, so det lyt vera eikor onnor Ugreida med
i Spilet. Fyrvtan at Jordi er flatklembd, «maa
her vera endaa ei Orsak, som gjer, at Thngdi au-
kar mot Polen og minkar mot Ækvator· Og den-
her nye Orfaki kjem fullt i’Dagen, naar me tenkjer
oss, at Jordkloten sviv ikring Akseleti sin.
For naar ei Kula sviv fort rundt, fo veit me alle,
at dei Ting, som sit paa ho, vil slengjast ifraa ho
og ut i Lufti, og den-her Slyngkrafti vil vera
sterkaste med Ækvatoreti paa Kula, av di den sviv
med største Farten, og mindre og mindre imot Po-
larne; og med Polarne sjølv vil Slyngkrasti ikkje
og talad i framande Tungemaal, med Gldtungorna
skinande paa Hovudet sitt. Daa tenkte dei inkje
paa korkje Lutherloera, elder Kalvinlæra elder Pa-
velæra, men berre paa det eine: Kristenlcera. Men
no gjeld det inkje somyket at vera Kristeii som at
vera retttrnande No kjæstast dei kristne,prestlærde
og Lækfolk, seg imillom um Leresoetninger, og Mis-
sionærarne eta upp kvarandre i Hat og Forfylgmg,
naar dei raaka i Hop. Den aalmenne, krcstelege
Kyrkja, som paa sin breide Grunnvold« godt kann
bera dei tri Kyrkjeskularne, ho tred reint attende.
Eiii gloymer det sams store av Fysna etter at
slaast um det smaae. Kont no hit ned du stulerette
Prestemne fraa Kristiania Høgskule og høyr paa
detta og lat meg sjaa, um du inkje vil fli·H·ondi
til desse dine katolske Brøder, som no skal ut imillom
Heidningom og lida og slita ilt berre av Trong til
at predika den same Gud og Frelsar, som du ved-
kjenner deg. Eg vardt uppbygd og fyld med Lov
«og Takk syre denne Dagen, det skal eg hugheilt
gangsa ved. Den katolske Kyrkja veit, kvat ho»gjerer.
Ho veit, at denne Festen altid maa hava ein fkak-
ande Verknad, og disyre let ho upp Døri syre
alle Framandfolk. Denne Missionsskulen heve og
ei stor Saga. Han vardt grunnlagd Aar 1622 av
Paven Gregor Xv, og fraa honom er det utgjen-
get mange store Menner, som hava skrivetsitt Namn
i Heimsens Aarbøker med sitt eiget Martyrblod.
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
