Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
170
«Fedrahei1nen·
20de Juli 1878.
andre Stader hev han ikkje voretfunnet. »Orang«
tyder i Malay-Maalet Mana, »Utan« er Skog,
og ein Orang-Utan vil segja so mykje som ein
Skogmann. Aa skriva og segja Orang-Utang er
galetx men Namnet Skogmann hører retteleg væl.
Dyret er 4 til 5 Fot høgt, og er soleids nære ved
som ei Menneskja paa Storleik. Han er oversleg
sterk, modig, slog og so seiglivad, at det er bisne-
legt. Naar han er saarad, vert han endaa i lang
Tid farande fraa eit Tre paa eit annat, riv ·av
store tjukke Greiner og hiver deim med Skrik og·
Leven paa den, som elter honom. Ferdamannen
Wallace hadde i Aaret 1865 skotet paa ein Orang-
Utan og raakat honom med 5 elder 6 Kulurz daa
han stupte ned fraa Treet, viste det seg, at baade
Vaklemerne hans var av, Hoftebeinet og Roti av
Ryggen var sundskotne,i Nakken og Kjaken sat
flatslegne Kulur, og endaa livde han. Det er ikkje
andre Dyr enn Krotkodilen og Pythonormen som
vaagar rjuka paa Orang-Utanen; alle er rædde
( honom, og dei tvo greider han og, naar dei gjev
seg i Kast med honom. Paa Krokodilen truskar
han sund Hovudet og riv upp Barkenz Pythonor-
men triv han med alle fire Hender og gjev Bit i
Vit yver all Kroppen, til han er dand-
Det hev voret skronat mykje um Orang-Uta-
nen; men um Ein skilsraa alt Dikt, vert det endaa
nok att til aa gjera honom til ein forvitneleg Skap-
ning. J Villmorki er det ikkje godt aa faa Tak
til aa sjaa paa honom, fyrdi han er folkestygg;
helder ikkje er han god aa fanga livande, for han
er baade lidug og ofseleg sterk, og det er ikkje
raadelegt fyr Nokon aa gjeva seg i Kast med ein
fullvaksen Orang-Utan; det lyt vera Tvo elder Tri
og dei lyt hava gode Verjur, skal det vera tenkjande
paa aa vinna paa honom. Dei OrangeUtanar,
me kannsjaa i Dyrehagar og Dyresamlingar elder
og" stundom hjaa rike Folk, det er Dyr, som er
fangade Unge; og i Fangeskap vert dei aldri sullt
utvaksne; dei døyr stødt tidleg. Vaart Veerslag
toler dei slett ikkje.
Sjimpanseen elder den afrikanske Orang-
Utan liver i Øvre- og Nedre-Guinea og held til i
Flokkar i Skogar, der det er lite folkekazmt Han
vert ikkje hagre enn 8—4 Fot; han er soleids ein
god Mun mindre enn -Orang-Utanen, men likevæl
ein sterk Kult, og kann vera mykje faarleg syr Vei-
Petcr Schlemihl.
(Etter Chamisso ved Andr. Holaas.)
Sluten·
Det vardt uppleset—nokot, som hadde nokot med
Peter Schlemihl aa gjern, det høyrde eg greidt
nog, men eg evlde ikkje aa fylgja med Upplesingi.
Eg saag ein venleg Mann og ei ovsager Kona i
svarte Klæde koma burt aa’Sengi mi. Eg tottest
draga·Kjensla paa deim baade, men kunde likvel
ikkje taka Namni deira frani or Minnet.
Eg laag der enno eit Vil og kom Dag syr
Dag meir og meir til Krafter. Eg heitte Numer
Tolv, og Numer Tolv vardt halden syr ein
Jude syr Skuld sitt lange Skjegg; det vardt likvel
stellt vel syr meg i alle Maatar. At eg vantade
Skugge, tottest Ingen aa hava gaatt· Styvlarne
mine og alt, eg hadde havt med meg, daa eg kom,
vari god Vardveitsla, vardt det sagt meg, og stod
til mi Tenesta, naar eg var komen meg, Den
Staden, der eg laag sjuk, heitte SGHLEMlLlUM;
det, som kvar Dag vardt uppleset um Peter
Schlemihl, var ei Uppmoding um aa bedja fyr
darom· Den sterkaste og inodigaste i Flokken er
Fyregangsmann; merkjer han nokon Faare, so ropar
han Varsku.
og i ein Kipp er dei utor Augom komne; alle
saman hev klivet upp i Trei, sume her, sume der,
snpggt som Eldingen, og hev gjoymt seg i Landet-
Fraa Gjoymestaden sin læt dei hoyra ei fimiad
Gjøying; men Foraren vert standande paa Vakt
til aa sjaa, kvat som etter kjem· ·Læt Ein Dyri
vera i Fred, so hev ein ikkje nokot Vondt aa otta
av deim; dei tek ikkje paa nokon utergade, som
Gorillaen gjer; men skyt Veidaren og saarar elder
drep Nokon av det store Laget, so vert Hodyri
att til aa verja Ungarne, men Handyri renner i
rasande Sinne paa Mordaren, og Gud betre honom
daa, er han aaleine! Daa er han ein livlaus Mannz
Sjimpanse’arne drep honom og riv honom sund,
det er ikkje Bøn fyr det-
Vlaamennerne er fælande rædde Sjimpanse’en.
Dei er stride paa, at han vert 6 til 7 Fot hyg,
og at ein einaste er Kar syr aa standa imot tie
. Menneskjurz einsleg maa Ein ikkje vaaga seg ut,
vilhan ikkje ganga med den,Otten, at Sjimpan-
se’en skal rjuka paa honom og slaa honom ihel;
Smaaborn, jamvel Gutar paa 8 Aar, dreg han
osta til Skogs og held der i mange Aar; einslege
Negrar vert ofta drepne av honom, og Elefantar
vert jagade utor Skogen med Paakarz ein gamall
Sjimpanse kann ingen faa livande i si Magt.
Her er utan Tvivl Mykje diktat attaat, men
visst er det, at enno hev ikkje nokon fullvaksen
Sjimpanse voret livande i ein Europæars Eiga
elder sedd tamd av nokon Europæar. Dyri vert
stundom tekne unge og forde til oss; mentildessa
hev dei stødt daaet av Lungesott det fyrste elder
andre Aaret dei var i Fangeskap; Veeret er her for
kalt aat deim. Paa Heimstaden, naar dei er fan-
gade unge, vert dei upptamde til mangehanda
Syslur, som dei greider rett godt; dei syner Handlag,
Merksemd og Umtanke. Dei hentar Vatn i Krukka
fraa Bekken, ber tunge Ting, stvyter i Mortar,
vender Steikjeteinen o. m. sl.
Orang-Utanens Ans« og Umtanke
Det er bisnelegt, kor upplagt Orang-Utanen
er til aa merkja seg og taka etter, og kor reint
honom, Upphavsmannen aat detta Hospital, og dess
Velgjerar. Den venlege Maan, eg hadde sett, var
Bendel, den fagre Kona var Minu-
Ukjend srisknade eg til i Schlemihliet og
fekk vita enno meir: eg var i Bendels Fødeby;
der hadde han med Atterstoda av det Gall, han
hadde fengjet av meg — det hadde elles vist seg
udrygt —— under mitt Namn grunnlagt detta Ho-
spital, der Ulukkelege dagleg velsignade meg og bad
syr meg, og han forde sjølv Uppsyn yver Stistingi.
Mina var Ekkjaz Raskal var sraadamd Livet fyr
eit grovt Brot og hengd; Saki hadde stadet lengje
paa og kostat mange Pengar og mykje Sorg. For-
eldri aat Mina var daane. Her offrade ho seg
heilttilsVelgjerdsverk imot sjuke og ulukkelege Men-
neskjur.
Gin Gong rydde ho og Bendel saman ved
Sengi aat Numer Tolv. »Kvisyr vil De, høg-
vyrde Fru, utsetja Dykk so mykjet syr Sjukhus-
lufti? Skulde daa Dykkar Skipnad vera so hard,
at De ynskjer Dykk ut ·-.or Verdi?« spurde han. —-
,,Nei, Hr. Bendeh« svarade ho, ,,sidan eg hev
droymt min lange Draum til Endes og hev vaknat
» upp i meg sjølv, hev eg det vel. No ynskjer eg
J same Stund syk dei fraa-kvarandre, ·
menneskjelegt han disyr steller seg, naar han er
halden i Fangeskap. Han gjer seg upp eit Læger,
som liknar ei Seng, rister det upp, jamnar det, legg
seg nedi og breider yver seg. Han tek gjerne Klæde
paa seg, et som ei Menneskja med Skjeid og Gassel,
turkar av Lippurne med ein Handduk, drikk (og daa
helst Malaga-Vin) av Glas, ber Stolen innaat, set
seg paa honom, flyt honom attpaa sin Stad etter
Maaltidi, lærer gaa henta Vatn, kluva Ved, læt
upp og att Dørerne —— og alt detta gjer han ikkje
syrst, naar Ein hev lært honom upp til det, men
han ser etter, skynar det og gjer det etter. Alt
Nytt, som han kjem yver, granskar han væl og
nøgje, fingrar det, skodar det fraa alle Sidur, freistar
aa opna det elder taka det sund, og denne Gran-
skarhugen og dette Anset i honom gjer so mykje,
at han lærer ein heil Hang. Men det er Etter-
tanke i honom og. Han er mykje hendug til aa
loysa Knutar· Men vil det ikkje ganga, hev han
freistat fraa alle Sidur utan Nytte, so satar han
Knuten paa den eine Sida og tek so i og dreg
med baade Framhenderne paa ein Gong· Maria
Louise, andre Kona aat Napoleon den Fyrste, hadde
ein Orang-Utan, som gjerne leikad seg« med tvo
Kattar; desse reikad og krabbad ikring paa honom,
og det hende daa av og til, at Apekatten vart klo-
rad. Daa tok han Kattarne paa Fanget, treiv Lab-
barne deira, og naar han hadde funnet Klørne, som
hadde rispathonom, so provde han aa riva deim
utor. — Ein kann setja ei Lekkja um ein Orang-
Utan og festa Lekkja med eiHempai Golvet. Men
han likar ikkje aa vera bunden; han finn seg eit
hooelegt Trestykkje elder riv ein sterk Saum utor
Veggen og brukar til Handspik,· sting honom inn-
under Hempa syr aa brjota henne upp. Um han
"·kann ha sett slikt«gjort nokon Gong, elder um han
hev tenkt seg ut Raadissjø1v, det er ikkje greidtaa
segja. —- Romet sitt held han reint, ber inn Vatn
og skurar det væl med ei Filla. Paa Hender og
i Andlit tvær og turkar han seg og. Hev han illt
i Hovudet, so bind han ein·Duk um Skallen
paa seg.
Kvat kunde Ginikkjesaa gjort ut av det Dyret,
dersom det kunde tala? DeiJnnfodde paa Borneo
segjer, at det kann nok tala, men er for klokt til
aa gjera det, syr at dei ikkje skal tvinga det til
Arbeid.
ikkje meir, men ræddest helder ikkje meir Dauden.
Nøgd tenkjer eg attende paa den sramfarne Tidi,
og lett um Hjartat skoder eg inn i Framtidi. Er
det ikkje ogso med still inneleg Lukka, at De no
tener Dykkar Herre og Ven paa slik velsignad Vis,
som De gjerer. —— »Jau, vyrde Fru, Gud vere
Lov! Det er gjengjet underlegt med oss. Me hev
i Lettvisa, elder fyrdi me hev latet det vanta paa
Varhygd, tomt mang ein Bikar baade med Gleda
og Sorg. No er detyver· Gin kunde mest tenkja,
at det alt hev voret berre ein Draum elder ei
Røyning, og at det no galdtum aa byrja Livet rette-
leg med Klokskap etter dei Have, som hev voret til
aa læra. Ein ynskjer ikkje att den framsarne Tidi
og hennar Meinhove, men er likvel mest glad yver
aa hava livt soleids, som det var. Attaat di hev
eg den Trui, at det no maa ganga vaar gamle
Ven betre enn fyrr.« — ,,Ogso eg trur det«, sva-
rade Mina og gjekk sramum Sengi mi.
Denne Samrpda gjorde eit djupt Jnntrykk paa
meg. Eg visste ikkje, kvat som var det rettaste,
anten aa opendaga meg syr deim elder aa lata det
vera. — Eg valde ein Millomveg, bad um Papir
og Blyant og skreiv desse Ordi:
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
