Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
29de Januar 1879.
l
Raad fhr dei fem, som vantade, meinte han. Daa
dei hadde gjenget eit Stykkje, kom dei til ein Mann, "
som laag paa Morki og lydde· »Kvat ligg du og
lyder etter?« spurde Keisarmaagen· ,,Eg thkkjer
det er Gaman aa hvhra Graset gro, og eg heihrer
grannt, kor Gras og Tre veks uthver heile Heimen’«,
svarade Lydaren· Keisarmaagen bad honom slaa
Fhlgje, det kunde henda, at det vart Bruk fhr slik
ei Finhohrslm meinte han. Lydaren vart med.
Strakst etter kom dei til ein Kar, som stod aa gloste
og glaapad ikring seg baade i Aicst og Vest: han
hadde slegjet Vedd um aa kavplaupa med ein Fugl,
fortalde han, og han hadde no ventat i 3 Timar
paa, at Fuglen skulde koma etter. Haii vart daa
og med. Lenger framme kom dei til ein Kar, som
stod og einstirde ende upp i Lufti: han fortalde,
at han hadde ventat 3 Timar paa, at eit Kaste-
. spjot, han hadde sendt til Vedrs, skulde detta ned
att. So vart han og med. So kom dei til ein
lang og mager Fant« som stod og grov etter Skovur
i Botnen paa ein uhorveleg stor- Kjetel. Kjeteleii
hadde voret fhllt med 300 Oka Polenta (600 W
Maisgrant), fortalde han, og det hadde han etet
upp til Aarbit, men han var enno like sopen og
visste ikkje si arme Raad til aa saa Metten sin,
sagde han. Keisarmaagen bad honotn vera med,
og med vart han. Nær ved Gjestebodshuset stod
det ein Kar paa Breiddi av ein stor Sjo, som han
hadde tamt til Dagverds, men endaa var han like
thrst, sa’n. Fiskar i Ovmengd laag paa Sjobotneii
og geispade. Stordrikkaren vart og med. Og no
hadde Keisarmaagen 1000 Mann med seg. Daa
dei naadde fram til Gjestebodsgarden, sende Keisar-
mangen den svoltne Fhlgjesveinen sin inn til aa
smaka paa Koste11, og det, som var framsett paa
Vordi, rauk med alt ihop berre til Smakebite aat
honom. Dermed hadde Keisarmaagen vunnet» Men
no hadde Stormennerne liten Lyst til aa gjeva seg,
og so sette dei upp eit nhtt Skilord: at han, som
var slik drusteleg Kar og haddeso god Hjelp, nskadd
gjekk inn i ein gloande Omn med ein av Mennerne
sine. Ja. det knxtkoc l«sri nok gjem, meinte Keisar-
.c!;s::i. . · 7kf« ssk ·. )s·sk
L,»..:de tomt -«3:-jok:j«c, og Fi)rxz;es13eiti:·:iLys-. E:-"."f ;s"-;:»
um aa slokkja Varmen, skal eg tru. So gjctt oei 3
- dei inn i Omnen baade tvo og kom ut attfullkomen
uskadde· Endaa vilde ikkje Stormennerne gjeva
seg. Han, som var slik drusteleg Kar og hadde so
gode Hjelparar, kunde sulla kapplaupa med ei Vilak)
og henta ei Krukka Vatn av Livskjelda ved Heimsens
Ende, sagde dei. Og vildehan ikkje gjera det sjølv, so
kunde han fulla senda ein av Folket sitt i Vegen.
Ja, Keisarmaagen sagdeseg god til aa gjera deim
til Viljes i detta med, men sjolv vilde han hava
Vatnet; og so gjorde han «av Stad den Fhlgjesveinen,
som hadde kapplaupet med Fuglen og komet 3
Timar fhre honom. Lauparen kom fhrst fram til Kjelda
og fekk Krukka fhllt. Men daa han var ferdug
med detta, kom Vila susande, so Bergiskalv og
Jordi ristez det gav slikt Dyn, at Lauparen misste
baade Vit og Saas. Vila flaug radt paa honom
og tok den fulle Vatskrukka utor Haandi hans,
gav honom den tome i Staden og tok paa Heim-
vegen· Men Fhlgjesveinen med dei gode Øvro
høhrde, korleids alt bar til, og fortalde Keisarmaagen,
kvat Vila hadde gjort, ,,og no hvhrer eg ho kjem
susande gjenom Lufti att," sagde han »so no er
ho her strakst med Vatskrukka««. Den femte Fh·lgje-
sveinen, Spjotkastaren, tok no Spjotet sitt og heiv
til Vedrs. Det raakade Vila hogt uppe hver Sky-
t-) Bila: eit Vette, som dei trur hev Magt til mest all
Ting; ho likjest eit Kvende, men kann fljuga i Lufti,
samla Skyer o. d.
Fedraheimen.
31
erne og skar henne tvert hver, so Vatskrukka datt
til Jordi og Vila etter i tvo Stykkje· Lauparen
fann Krukka paa Vegen og kom strakst att med
baade Krukkurne. No var det ingi Raad,dei turkiske
Stormenn maatte vedkjennast, at deihadde tapt,
og so skulde Keisarmaagen hava baade Gigedomen
og Kjeringarne deira. Men Keisarmaagen let seg
likvel slita med berre Godset og let deim hava
Kjeringarne sine, og so gav han seg paa Heimvegen
att og kom med klingande Spil og Hurrarop til
Keisarborgi med Gods og Gall, so mhkje som 1001
Mann kunde bera.
Unl Passatvindarne og et Spnrsmaal, som
hcng ihop med dei.
11.
,,Stillebeltet««.
Me hev ovanshr talat um 3 »stille Belte««,
eit paa ikr. 300 Nordbreidd, eit paa ikr· 300 Sud-
breidd og eit strakst nordanshr Midlina. Det er
detta siste, som er best kjendt, og naar me brukar
Namnet ,,Stillebeltet", so meiner me stødt detta
attmed Ækvator. Sndkanten av detta Beltet ligg
eit Par Gradar nordanshr Askvatou Nordkanten
rokk um Sumaren upp til 100 Nordbreidd. Detta
gjeld daa berre fhr Atlanterhavet; i Stillehavetligg
det nokot meirimotSud, so Midlina gjeng igjenom
det endaa um Sumaren· Av di Stillebeltet skil
millom Nordaust- og Sudaustpassatem og det vil
gjerna halda seg paa Nordsida av Midlina, so hev
Sudaustpassaten eit større Roni aa blaasa hver enn
Nordanstpassaten. Stillebeltet er kjendt fhr sitt
skiftande Vedrlag. Lange Tak kann der vera reint
stilt; men rett som det er, so brht det laust eit
trollutt Bedr, Rok og Skolregii, Tora og Ljoneld,
so Sjomanneii fæler fyr aa ferdast der. Venteleg
er det mange taa dei, som hev lesetum detta, som
iindrast paa, korleids det heng ihop med detta
Stillebeltet. Strakst nordanfhre bles den jamne
Notdaustpassate«s— og strakst sunnanfyr den jamne
»"·««.,U Kvimvtestdaaikkjedesse
-«k-,-.n-; Vindarne i Stillebeltet og
s. eg ihop til ein jamn Austanvind?
—— Me maa strakst segja fraa, at Vitskapen ikkje
er fullt klaar hver detta Emnet held. Den seinste
Freistnaden, eg hev set gjord til aa greida det tit,
er ifraa ein av vaare eigne Vitskapsmenn, den
gamle Professoren i fhsisk Geografi, Sexe. Haii
hev no sagt Farvcel til Universitetet; men endaa
kjem det rett som det er eit og annat Stykket fraa
honom, shnande ei Aand, som Aariikkje hev magtat
aa veikna. No nhst hev han paa sin vanlege tenk-
same Maate drhft det Emnet, som me no hev fhr
oss; Stykket hans sinst i »Archiv for Mathematik
og SJiaturvidenskab« 1 Bd· 2dre Heftet, og det er
Tankariie hans, me« her i stutte Drag vil leggja
sram·
Spursmaalet er: Kvat er det, som held
Austanvinden burte fraa det stille Beltet, og kvat
er det som gjer all den Vindstilla, som raar der
so tidt? ·
Me maa daa fhrst merkja oss det, at dersom
dei Luftmengder, som strohmer inn fraa Nord og
Sud, dersom dei, strakst dei kom inn i Stillebeltet,
sekk same Svivingsfarti mot Aust som Jordslata,
so vilde Austanvinden vera dohvd i detta Beltet.
For naar Folk paa Jordi, og Lusti ikring dei, hev
same Fat-ti mot Anst, so kann det ikkje kjennast
nokot austlegt Drag i Lufti, men berre eit nordlegt
og sudlegt. Og no kann detverkeleg tenkjast hmse
Ting, som strcevar til aa auka Svivingsfarti i dei
innstrehmande Luftmassar og faa dei til aa shlgja
Jordflata·
Geografarne hev fhrrtrutt, at naar Austanvind »
ikkje var merkjande i Stillebeltet, so var Grunnen
den, at Lufti paa detta Stellet siig tilvedrs. Men
detta kann ikkje vera rett. For hev Lufti mindre
Svivingsfart mot Aust enn Jordflata og altso bles
med eitDrag fraa Anst, so maa detta Austandraget
kjennaft like godt, anten ho so strhk breidmed Jord-
flata hell stig tilvedrs hell kjem sigande beint ned.
J dei tvo seinste Tilselle veit det liksom naar du
spriiig fort i Regnvedrz um Regnet sell loddrett
ned, so thkkjest du likevcel hava detbeint imot deg.
Det, at Lufti stig tilvedrs, kann altso — ikkje øhde-
leggja Austanvinden i Stillebeltet.
So hev Geografarne tenkt som so: Naar
Lufti kjem strohmande fraa Nord hell Sud nedmot
Midliiiii og dermed gjeng hver Stelle, som sviv med
større og større-Fart, so vil den Luftmengd, som
flht iiaerast Jordflata, gnidkast imot den og soleids
rivast meir og meir med imot Aust. At denne
Gnidkingi i nokon Moii ankad Svivingsfarti aat
Lufti, det er tvillaust; men at ho berre taa detta
skulde faa same Farti som Jordflata er ikkje
rimelegt; i kvartTilfelle shnest detgreidt, at Gnid-
kingiikkje kann naa upp aat deiLnftmengder, som
slht høgre upp. Og dessutaii er det Lufti hver
Havslata, me her hev mest aa gjera med, og so
jamnt og glatt som Havet er, so kann det ikkje
verta so saarlegt til Gnidking Detta syner seg og
paa di, at Passatvinden ikkje set vidare Sjø.
Nei, her maa vera nokot annat, som dreg
Lufti med seg mot Aust i det stille Beltet, og detta
andre —— meiner no Sexe —- skuldeikkje det kunna
vera dei Eimarne (Vanddampe), som stig upp
ifraa Havflata der nedikring Midlina?
Den sterke Varmen i Stillebeltet gjer, at der
heile Aaret stig ei stor Mengd med Eimar upp
ifraa Havet og blandar seg inn i Luftkrinsen·
Desse Eimariie hev sjolvklaart den same Svivings-
farti i seg mot Aust som den Havflata, dei stig
upp ifraa. Dermed maa dei —- fhr Skuld »Sta-
heiti« — strceva etter aa draga Lufti npphver
Havet med seg mot Aust og soleids verta ei Magt
som vil freista aa dohva det austlege Drageti
Passatlufti der nedmed LEkvatcm —- Men kanii no
desse Eimarne vera sterke nok til aa døhoa heile
det austlege Draget, som sit i Passaten, naar han
kjem ned aat Stillebeltet? ·
At det sit inhkje ,,Staheit«« i slike uppstigande
Eimar, det kann me sjaa paa Fjerdariie og Jnn-
sjøarne vaare umVetren, naar det bleg Landvind;
endaa nm Vinden bles, fo det kvin i Kvistom, so
er det likevcel berre med liten Fart, at Eimarne
sig i Veg burtyver Vatstromerne. Det er thdelegt,
at desse Eimarne maa hava i seg mykje ,,livande
Kraft« til aa stampa imot all ;onnor Reirsla i Lufti
og like eins til aa riva med seg, naar dei er i
Fart. Dessutan skal me merkja, at Liifti maa
vera mykje tunn i det stille Beltet og difhr dess
lettare aa raa’ med. —- Det er soleids trulegt, at
dei Kraften som her er skildrad, er sterke nok til
aa gjeva Passatlufti same Svivingsfart som Jord-
flata, — og daa kann det ikkje lenger vera Tale
um Blaastr ifraa Anst.
Men, spyr dit, so gjeng væl den Luftstraumen,
som kjem fraa Nord, Vegen sin fram beint imot
Sud, og den, som kjem fraa Sud, Vegen sin fram
beint imot Nord, so at det midt i Stillebeltet
motest ein rein Nordanvind og ein rein Sunnanvind
utan nokot austlegt Drag i seg? —— ijtmannen
veit ikkje aa fortelja um nokot slikt, og Grunnar
fhr detta ligg ikkje helder langt undan. For naar
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
