24 inleiding en voorbereiding waren. Hierin is 't eigenaardige, dat het eerste en 't laatste werk elkaar verzoenend naderen. Maar in alle, die daar- tusschen liggen, is zijn hart zooals vroeger bij Catilina, Brynhild, hertog Skule, Brand en den Keizer nu bij Nora, Stockman, Mevrouw Alvig, de moordenares en zelfmoordenares in Rosmers- holm , de moordenares en zelfmoordenares Hedda Gabler en de zinlijk verwarde Hilda. Of bij Ekdal, die lijdt door de machtigen in de maatschappij, en bij de andre verwaarloosden en verworpenen in dit stuk en elders. Aangrijpende schilderingen, die in de, tot in 't diepst bewogen ziel met ge- weld het protest der onafhankelijkén tegen de gewoonte-moraal van den tegenwoordigen tijd slingeren. Zijn geweldige kritiek, zijn oproerige individualiteit en die van anderen valt samen met het socialisme, collectivisme, en nihilisme in onzen tijd, en heeft tot tegenwicht het hardhan- dig bestuur van militarisme. Zij valt samen met de drieste pogingen der reactie onder bescherming van 't militarisme, met de cynische verachting van het protectionisme voor hen, die het gelag moeten betalen. Zij valt samen met de trotsche zinnelijk- heid bij de naturalisten. Die literatuur wekte