25 opschudding in steeds wijderen kring. Zij ver- scherpte het gevoel van verantwoordelijkheid bij de edelen ; de arbeidersbeweging, de emancipatie der vrouw, en de vrede-zaak werden door haar gesteund ; kunst en letterkunde kregen door haar nieuw voedsel. Maar het ethische element ver- eenigde zich langzamerhand in bepaalden weer- stand tegen haar overdrijvingen, die steeds meer leven wekten. Want men kan niet ontkennen, dat te zamen met dat alles, dit grenzenlooze individualisme (waarvoor ook Henrik Ibsen later een tegenwicht zocht) het aanzijn gaf aan de ongehoorde ruwheid van het anarchisme, aan een roes van zinnelijk- heid bij de jeugd, aan den twijfel aan den arbeid en de vrijheid bij de decadenten, aan een vluchten van werkelijkheid en wetenschap in een mystieke godsdienstigheid ; ook aan Nietsche's „übermensch" en aan een hysterisch rammelen met het groote " dat erger kwaad sticht, dan dat het de ooren pijn doet. Ik zou het verarmde in 't noorsche geestelijke leven kunnen aanwijzen, dat in den beginne aan hem en vele anderen de wapens in de hand gaf. Ik zou kunnen schilderen, hoe het hier en daar