Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
26
Fedraheimen.
16de Februar 1878.
fo stor Magt og Heider, som han er verd og evlar,
anten han er Vonde elder Storkar. Men ein»»»lyt
vera vaken og halda seg fram. Detier7·Raad«··til
aa krjupa i Kraa her i Landet ogfo, og ingen Ting
lcera og ingen Ting gjera til sandfemsjs famfelde
Styre og Framgang. Den norske Nykomaren lyt
taka seg i Vare fyr detta· Det er ikkje fritt fyr,
at Nordmennarne her i Landet hava haldet seg
litet for myket fyr seg sjølv, lært for litet afLand-
fens Stell, ·havt for litet aa segja i Landsens
Styre og fenget for liten Deild i Landsens gode
Ting. Det var mange Ting, som veldde detta.
- Fyr aa faa billegt Land, laut dei fara langt ut
paa Præriarne elder inn i Skog:arne. Der hadde
dei ikkje nokotvidare Samlag med Amerikanaro.m.
Dei Norske krullad seg jamnast i Hop i ei Bygd
elder Grend fyr seg sj-ølv. Detta var naturlegt.
Landsmenn vil gjerna halda saman midt ieit stam-
ande Land. So kom dei tils aa liva myket paa
gamal Vis, tala sit eiget Heimemaal, tenkja berre
paa si eiga vesle Grend og lata alt utanfyr denna
vera framande og uvedkomande·
Detta var godt fyr ein Ting. - Dei fekk Tid
til aa kurra seg i Landet og vart- ikkje sporlaust
gloypte upp av det; framsande Dei-kunde sjaa
paa detta, tenkja paa det, freista det eit Stykkje
umSenn og taka upp det, som dei syntest dngde.
Og"dei- kunde- halda paas det, som-’ var godt og
umissande av det Norske. Og betre enn alt, dei
kunde’ halda paa " si lutherske Tru, faa i Stand
Meinigheiter, byggja ijrkjor ogshalda seg Prestar.
Berre deisno gjekk den rette Millomvegjen og
ikkje gjorde korkje for litet elder for myket av det
eine elder det·andre’. No synte det seg; kor tvi-
brengt og leit —det»var aa· hava tvo Maal, eit til
Heimebruk og eit iBokom og i ijrkja. Det vart
for mange Maal aa dragast med. Engelsken laut
lærast, um det norske Folketskulde faa nokon Fram-
gang i«—Laiidet. Men Dansk-Notsken laut ogso
læraft av Borni fyre Trui si Skuld. Og Norsken,
Morsmaalet,«· kunde-Nybyggjingar-11e ikkje’ verta kvitt,
nms dei vilde.- Mest aklle av deism kunde ikkje meir
enn- som lesa–Dansk-Norfken, ·og fo laut Norfken
vera Heimsemaaletlikfom i· N«orge· Hadde det no
ikkje voret fyre Trui fi Skuld, elder-hadde dei
havt norske Bokar og Prestar-,« som kunde preikat
paasNorsk, og sj-ølv voret tamde til aa lefa Norsk
og ikkje voret upplærde·· til aa mismceta sitt eiget
Morsmaal, so hadde: dei gjevet Danssk-Norsken ein
god Dag.’ Men no laut dei dragast med honom·
Dei«1fekk seg Prestar,· lærde, gjilde Prestar fraa
Norg"e; dei - talad Dansk-Norfk og takkade Gud, at
det ikkje var nokotnorfk Maalft1·æv elder Lands-
maal her i Landet. Folket laut hava Religions-
skular· nokre Vikorsi Aaret. -·Der laut Bornibreng-
jast - til aa leera Dansk-Norsken« fyr aa verta kom-
sirmerte,· plent som i Norge. Men Vorni hadde
JZkitdringar stærkt Iitalim
(Ved Kristofer Janson)·
v. »
· T·i"t,1oli».’ tEi Fotfcrd i Albanerbcrgom.
· kaainhakdx "
·Det byrjar«·verda varmt, kovnande i Rom,
og Bergis standa «sos blaae derute i Himsmelsynet
og vitta paa oss. Skal« me so inkje taka oss ei
liti Fjellferd, snga frisk Luft, og droyma um det
kjriere Heimlandetikannh’end7a2 So strjuka me daa
til det namngjetnes Tiv"oli, detgamle Tibur, der
som-««—-Keisar Hadrian hadde sin vidspdrde— Lystgard,
dit som alle Maalarar fara-, lik Arabarrie til Mekka,
ogskalsgranfka alle desfes Underverk— «av— Natur og
Kunst. Det er jamn«Vognsart millom Rom»" og
Ti«t«do—li,l so det·" er -uoand·t—— at- "-ko·ma dit -og"·vera
heimas i Roms same—’—Koelden. " Me taka? Billset og
mota paa- sTvrget Kl- 6 uni Morgonen. Me er
litet seint ute, og der kjem ein Hyrekusk farand»e
med- Vo-g1-isi–si og’ftjr—te—l,7?at«’-D"a’gvögnliler« reist fyre
10·j»ijinitt»ar· sildansx treett «sshan——1·ssvar zviljug til Tat
kjriyra oss; forftend seg, o’g«——detil«mest«—uta·n Bitaling.
Me Llagass«’koss alt til ·«at«5stiga upp i Vogni— hans
med ZssureIY7Ai1dlet,1 daa Dsagvotgnis netttipp rullsar
.;C11ge.l,skens . . . - ..
tit-til at dei skitlde verta for wiirsexikaiislie»k· ogs; jxe
ingen Hugspaa Dansk-Novsk«en, dei hadde Hrig paak
So laut dei sktcemast» Dctxsgag frygt-
meir. lesa dei dansk-norske Poftill ri? og yra» »-
deidanskmorske Preikornak· Sosslxiktt GnIelske rjs
»det amerikanske Væse·n«f» gjerast til» ei Skrymsla,
ein faarleg Ting, som ein laut agta seg fyre, fo
at ein ikkje miste Trui og Saali si. Og fo laut
ein daa endelega halda paa ,,d,en norskeszationm
liteten,« som var myket betre ennk alle andre Natiok
nalitetar, og hadde ein »pugat« Barnelaerdomen paa
Dansk-Morsk, fo var ein sikker-
Aa ja, mange av Ungdomen lærde Dansk-Norsk,
era »nationale« og kunna ikkje Engelsk til Gagns3.«
Men mange braut taus, daa dei var konfirmerte,
snudde Ryggen til Dansk-Notsken og ijrkja og
vart amerikanske.
Verdi, dei fekk gode Teneftor, vart »Business"-
Menn og jamvael Embeetstuenns« :,,;,G.pde Luthera-
nerar« vart dei ikkje, og difyre ser idetrette nor-
fke nationale (dansk-norske), lutherske Folk paa deim
som fallne og ,,«iortabte« Landsmenm som hava-
latet »forfør«a« seg av »det amerikanfke Væsen«
Her kann ein sjaa, koat— den danftsnorske Tvangs-
trgya hev gjort her i Landet.— · · - ·
Konge-do1ne og Republik:
· 1y. I
. (Frainhald.) » -.:
Daa germanske Folks hadde trengt-seg inn i
Jtalia og floddel yver«·Landet-, og Feudalvoesenet
vart innført, arbeiddesmasatt nm Sennfdet gamle
Landsfolket seg uppatt. Maiige Byar vart fo rike
og megtige, ved’ Handel og Jndustri, -at dei gjorde
seg mest frie fyr Herredomet av Lensmennerne og
Bisparne og skipade seg som-vfrie«-«Kommynar, som
hadde visse, fastsette Avgifter aa svara til dei verds-
lege elder geistlege Yverherrarne sine. Borgararne
styrde Kommynen fin ·sjølve·s, og- koarsKommyne var
som eit Rike fyr seg sjølv. Daa dei- inkje hadde
funnet paa aa velja Reprcesentantar endaa, kunne
inkje andre vera med i-Styring—i· enn’ dei, som
budde i Byen elder tett ved, og naarByen lagde
under seg andre Byar elder Landftykkefvart desfe
liksom ein offentle·g, kommunalsEigedot1i«7fyr heile
Borgarsamfundet". Desse Kommynarne liknade solei-.
des myket paa den romerske ogsdei greske Repu-
blikarne· Dei vart fo megtige, atsdei striddei
mange sAar med den tyfke Kjeisaren« Fredrik Raad-
stjeggen (Barbarossa), som gjorde Krav-paa Jtalia,»
og sistpaa slo deineisoren skik, «at·han gjorde Fred- Z
med dei og - godkjende dei ssfyr kfrsie Vyar Under-
Kjeifarens Ynerhertedøm·e". Seinate vart Kominyn- (
arne heiltupp frie og· det me kallar Repub"likar;— ;
J Norditalia var det mange slike fmaakRepublikar,
fram, og fo er inkje ·Hest·arne sette fyre endaa».
Ja dei Jtalienarar! ljuga og snyta Folk skal dei
stødt. Meleita fram alle"dei.:.Skengeord, me hava
lært .utor Ordboki, men den skamlaufe Kjøyresvei-
nen laer oss lika i Syni, han heve for tjukt Skinn
til at slike Smaating skal bita. So stiga sme daa
upp i vaar rette Vogn, og ut or-By«1en"ssbers« det-.
Det er kaldt, og Helalitgg kvit paa- Kamvagneni
Me sveipa oss godt inn iKasteplaggiOhaare og
kika ut alt i eit-· Gamle Grader-og Murverk lig-
gja ftraadde utyver heileY Sletta. Ettersom Soli
stig, seer alt annan Lit. Som eit Hav ligg Viddi
til alle Sidor med gule- Ko«rna·akrar, naknse Tistsel-
marker, zderx Uksar b«eita, :«G·rasvolla.r, med—’ raude
Blomar millom dei- grønesStr·ani-, medansei.·’sømn-
ug Aa smyg seg seint ogsiseigt framigtjenomtTeig2
arne. Underlege Kampagne, ufaigetr·ongitavel·fager,
einsleg og audsleg ogxlikavel fnllskavsgamle Minnei
Kor Underlegt det maatte vera at gansgkastaetargut
her all- —D«agen,-«.·liggjsasiwLynget og ftirkas«r·uppss·i
Himmelen, og »hava«milevidts« paa alle Sidor·4 »·Ein
maatte verda tungsint, ·lengtande- og likavel.«.kjenna
Hogtid yver seg.— Det ftote,saudslege.«syng altid
ein -Høg"tidarfalmse syre dens,·- stomssdil «lydnsspa·m·«··»x«:
-"-— - -Me er framkomne tilsTiooli to«gs—·v·erda«strakst
kringsette a·v—Hote«ltenarar ··ogl·Vegvi«s«arar, » som ( remfa
upp all sin Dugleikez Mei- gladte til,k mesleppa
so·3«vel— stxt :·s«or" Klnrna deirw ogistandasproossog4rs·jan
Dei kom jamnan -vael—.sram. i- ..
- paa-Folket og. trasfad»e Kongarne.
og dei bzlckmdxejrtzxeint merkelegt. Der var ei Upp-
lysning Zg—7«einf Kultur og ein Rikdom, som det
itjk hergzz,vd«ret-Maken til i Europa fyrr i dei siste
Tiqrneq Mmkring Aar 1300 kunne Byen Florens
segya n » -«30, » 0 Mann og Landdistriktet 80,000.
Republikeii·«ha ( e ei Jnntekt paa 310,000 Florinar,
mest likso m"y et som Statsinntekterne i Norig, og
meir enn Statsinntekteriiei England og Jrland «
under Dronning Elisabet fleire Aarhundrad seinare·
Florens hadde 80 Bankar. Det gjekk 10,000
Born paa Skularne og lærde aa lesa, 1200 stude-
rade Arithmetik og 600 fekk lærd Undervisning
Paa Ull-Verkstaderne arbeidde 30,000 Mann. At
Aandslivet var likso rikt, syner Namn som: Dante
og Voccaceio, og seinare MichelAngelo. J andre
Land i Europa var det paa denne Tid groo Yder-
trn, mest ingi valysning og ingenting til Skular,
myket Fatigdoin .og ingen Fridoin fyr Folket (No-
rig og Svetik ogTSveits var mest dei einaste Land,
som inkje Bonden var ufri i"). Adelen trakkade
Men i dei ita-
lienske Republikarne var Adelsmennerne inkje Ty-
rannar, men dei fyrste’ av Borgararne berre. Sume
Stader hadde dei stor Magt, som i Venedig; der
reiv dei all« Magti tilr-seg,sog Folket hadde ingi
JJiagt,’-men andre Stader hadde dei litet aa fegja,
og i Florens· hadde inkjeAdelen Rett til aa faa
Etnbcette (defsn1eiv.. :
Ein kunne« lcera ntruleg myket av aa lesa grun-
nigt -um desse—Rep11blikarne. Mest foroitneleg er
detssaristokratiske Venedig ogrdet demokratiske Flo-
rene-;’ Vseknedigsliknar mest paa RoIn. Adelen
ftyrde· klokt og strengt-, ogVenedig var gjenom
lange Tider ei Stormagt ’og hadde store Landstykke
under seg i Grekenland og Tyrkiet og Jtalia.
Denne Republiken stod til 1797, nettupp 1100
Aar etters den fyrste Formannen paa Livs-Tid’ vart
ntnemnd·,···6«97. 1) . - — ·
Det er ei stor Skuggcsida ved desse Republik-
arne: forfælande." Ufred millom dei, og blo-
digs Borgarftrid. ·Men sdet «kunne inkje anderlei-
des vera·, Millomalderen var ingen Fredsalder, og i
Jtalia var det«mangse . Meiningar og Jnteressar
forn"stod’ mot skvarandreg Det vart paa Sluten
til det, at det vart .,,Tyr«annar« i dei fleste Byarne.
JssFlorens styrde Kosmosde Mediei iZZO Aar
(1434—-—1464),·s«men–«:han var ein utifraa»Tyran»«
Han styrde, liksom Perikles i Athen, fyrutan Løn
og Titel.s Han hjelpte upp Vitenskapen ogJKunsti
og samlade Handskrifter av dei- gamle romerske Bo–
J kerneCog igjorde Byen rikare og megtigare enn fyrr.
? Han styrdse fyr heile Borgarsamfundser endaa han
b·erre—var Privsatmann, og den republikanske Bor-
·1) Oglendaa er det 1nang«e,"« soin meinar, at det er raad-
· Y taust, at ein Repnblik kann standa fraa no og til
i Paasket
paa dei«vidgjetneFo’ssarne« . Det .er underlegt av
ein-«Nor1nann at-«bjsoda fram ein Fofs i Utlandet
som’1nerkeleg kannhendaL Rjukan,.Vøri11gen, Skjeg-
gedalsfoss—en"—:— alle desse staute Gutarne kann fulla
dragas-paa Smilen aat den vesle italienske Guten.
Aa ——"—-h"an er inkjse .so"« vesall endaa denne, og so
heve hsasn det- framifraa, sat-talt ikring høver so ma-
kalattft— i- Hop· kog er sagert som eit Eventyr. Me-
dan ’Fosfespryta ’gyss ned i "Hola, so det dyn og
durarsslang -Leid; medan Bekkjer sildra nedetter
Fjellsidmr medan djupe Hellarars av Drypstein koelva
seg her og kvar, —" so oeks Gjeiteblads og Klenge-
gras -og–"sBlomar xnedetteerellsveggen so fraudigt
og 1tett, at Fossenstundom lyt kasta deim fraacseg,
«soksdeis«blanda seg med sGovet og sljuga ut i-.Ved-
rets som-lange-Faks-; Qg fo. vindVegen seg under
skiiggefulle" Oljetre,-gjeno1n Gongjer hogne i Fjel-
let; yversBrner, som dirra ved Fossedurert og verda
skvettesavaovet, buxtetter .:Fotftigar, der du gjeng
tiksom i ein Lauvsal, nedfyre bratte Stup og gjenotn
HellaraN som Vatnet heve— holat»—·sjølv i alle dei
lange Aarisssstg rundt «ikring" uppe paa Hagdi
standa gamle Templar· medsine Steinftolpsar som
ei- Bordg. kring sdenne Hola ao GrasxogsscHellarar
"o«g!’rGjeiteblad ogssskumande kVatnx» Han heve havt
det fagert Keisar Hadrian den Tid —.-hans bygdexherute;
dei grava suppssdensDag i- Dag idet eine Kunstner-
ket prydelegare enn det andre; siden-somt Hagen hans
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
