Full resolution (JPEG) - On this page / på denna sida - Sidor ...
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
Below is the raw OCR text
from the above scanned image.
Do you see an error? Proofread the page now!
Här nedan syns maskintolkade texten från faksimilbilden ovan.
Ser du något fel? Korrekturläs sidan nu!
This page has never been proofread. / Denna sida har aldrig korrekturlästs.
89
Fedraheimen...
27de Mai 1882.
tinga med Prins Wilhelm av Oranien
um, at han skulde koma yver og taka
imot den engelske Kruna. Tilslutt gav
han daa etter, og landa den 4de No-
vember 1688 i Devonshire i den vide
Torbay-Viki; Admiralskipe, som førde
han, bar den byrge Innskrifti: ”Eg
vil verja den protestantiske Trui og
Englands Fridomar.”
Det vitlause Hardstyre aat Kong
Jakob var endeleg fellt etter mange-
slags faarlege Hende. Snart kom det
klaart for Dagen, kva det var, Folke
hadde vilja og stila paa med Revolu-
tionen sin. Der var berre overlag faae
varme Verjarar av den ubundne Konge-
Magti, — berre overlag faae, som
mislika dei siste Hende, og som utan
noko Slags Vilkaar hell Fyreord vilde
setja Jakob paa den Trona att, som
han nyst var jaga ifraa. Likeins var
det berre ein og annan einskild Etter-
gangaren fraa Cromwells Tid, som
stunda etter ein Republik under Wil-
helms Præsidentskap. ”Det uendeleg
større Fleirtale gjekk ein Millomveg.
Dei kravde, at Kongedøme skulde hal-
dast uppe, men med ein Grunnlov til
Grunnlag, som for all Tid trygde dei
Fridomanne, som var vunne so dyrt.
Vilhelm av Oranien var gift med
Maria, Dotter aat den burtdrivne Kong
Jakob. Dei vart krynte 13de Februar
1689. Denne Kryningi var heilt igjenom
ei fri inbyrdes Avtale. Baae Hus i
Parlamente hadde tilsaman -sett upp
ei formeleg Handfesting (Valkapitula-
tion, Valforlik). Det er Declaration
of rights, dei" kallar, Uppskrifti um
Fridomarne (”Rettarne”). Denne rek-
nar fyrst upp alle dei Brot og Rett-
løysur, som Kong Jakob hadde for-
spillt Trona si med; deretter krev ho,
at alle dei gamle tvillause Rettanne
og Fridomanne skal brukast: uhindra
Søkningsrett for alle, Rett for Velja-
ranne til fritt Val paa Parlamentsmenn,
fri Talerett for Parlamente, Retten
for Folke til fri og skonsam Rettar-
gang; den Retten, at Kongen ikkje
kann leggje nokon Skatt paa Folke
utan Løyve av Parlamente, og ikkje
maa halde nokon fast Her i Fredstid.
Det heile sluttar med den Utsegni, at
Wilhelm og Maria er,og vert utnemde
til Konge og Dronning av England,
og dei Land, som høyrer England til,
og at den heile kongelege Magti skal
brukast av Prins Wilhelm aaleine, men
i baae hans og Kona sitt Namn. Naar
baae var fraafallne, skulde Kruna gaa
yver til Liyvservinganne aat Maria,
Prinsessa av Oranien, og um ikkje
slike fannst, til Prinsesse Anna av
Danmark og Livservinganne hennar;
men vanta det slike og, skulde Livs-
ervinganne aat Prinsen av Oranien sjølv
faa Kruna.
Kryningi gjekk for seg i Whitehall
i Gjestebodshuse. Prinsen og Prinsessa
stod under Tronhimmelen. Frarafor
heile Parlamente las Overhussekretæ-
ren upp Handfestingi med høg og høg-
tideleg Røyst. Dinæst bad Lord Hali-
fax, Ordføraren aat Lordanne, i Namne
aat alle Riksens Stender, at Prinsen
og Prinsessa vilde taka imot Kruna.
Wilhelm svara i sitt og Kona sitt
Namn, at Kruna var dei so mykje
meire dyrleg, daa ho vart bodi han
som eit Teikn paa aalmenn Tiltru; han
hadde alt ein Gong vore lagje til aa
verja Englands Fridomar og Rettende;
dei skulde alistødt vera Rettesnori for
Styre hans, og * tvilsame Tilfelle vilde
han til alle Tider bøygje sin eigjen
Vilje under det, Parlamentet hadde av-
gjort. Desse Ordi vart mottekne med
Glederop fraa alle Kantar. Same
Dagen vart Kongepare utnemt 1 Skot-
land og Revolutionen av 1688 var slutt.
Endaa den Dag idag ser Engelsk-
mannen med Byrgskap attende paa
denne Revolutionen. Den er for dei
den ”ærefulle” Revolutionen, mea Upp-
reisten aat ”det lange Parlamente”
berre heiter den store Rebellionen
(Upprøret). Dei veit, at Revolutionen
av 1688, som gav Landet konstitusjo-
nelt Styre, er Upphave og Grunnlage
for heile deira Magt og Stordom. Og
det er han og vart han, ikkje ved
den nye Grunnloven, han skapå; for
Declaration of rights er i Røyndi ikkje
anna enn ei stutt Upprekning av alle
dei gamle Rettar og Skikkar, men
einast og aaleime ved det, at Wilhelm
ikkje ved Arverett og ikkje ved Her-
vinnar-Rett, men ved fritt Val av Par-
lamente, kom paa Trona:
I dette ligg den avgjerande Sigren
aat Folkesuveræniteten og aat den
Konstitutionalisme, som er bygd upp
paa Tanken um den.
det vigtigaste ved Kongevalet, hev
nylig vorte greidt framifraa godt ut
av Hallom i den engelske Riksbyg-
ningssoga hans og av Macaulay paa
ymse Stader i Skrifterne hans og 1
Slutningsdøminganne yver den engelske
Revolutionen. Det galdt meir enn alt
anna um aa faa Live av ”Kongedøme
av Guds Naade”, det er: Trui paa, at
Kongemagti hadde eit sguddomelegt
Upphav og ein guddomeleg Rett. Med
Rette segjer Macaulay: ”Det er ei
faafengleg Tru, at Lovar — dei kann
vera so gode, dei vera vil — altid skal
kunne halde ein Konge innum rette
Bolkanne, naar han etter si eigji Mei-
ning og etter Meiningi aat ein stor
Lut av Folke hans hev ei Magt av eit
uendeleg høgare Slag enn den, som
Lovarne gjev han”. Ei Magt, som gjeld
berre for ei menneskeleg Ordning, kann
ikkje vera nokon munarleg Tygel paa
ei Magt, som beld seg sjølv for ei
guddomeleg Ordning. Den engelske
Revolutionen røva fraa Kongedøme den
løyndomsfulle Vigselen og stellte upp
den Grunnsetningi, at Konganne under
alle Høye berre styrde etter same
Loven som Sjølveigaranne retta seg
etter, naar dei valde Grevskapsdomarar,
og Domaranne, naar dei bruka Habeas-
Corpus-Loven. (Meir.)
Fraa Amerika.
(Brev til (”Fedraheimen”.)
Nevada, Jowa, 30te April.
Nei no grønkast det! Fuglarne syng
og Bladi sprett, og det yrer med Liv
i Luft og Mark. Endaa den argaste
Drigjen lyt opna Augo no og sjaa ”det
vidunderligste”. Den djupaste Sorgi,
den svartaste Vonløysa mjuknar i den
fagre Naturløysingi. Der kjem ei Sva-
ling av Fred yver din upprørde Hug.
Ein kann mest ikkje tru, at det vonde
Dette, som var
1 Verdi hevtso stor Magt um Vaaren
som um Vinteren.
Ein kann hava nok av Sorg, Mis-
hug og Vonløyse aa dragast med, um
Ein liver i den fagraste Vaar. Men
det ter seg alt paa ein annan Maate
daa.” Det er ikkje lenger dei kalde
Jarnklørne, som riv Hug og Hjarta
med djupe, saare Rifter. Det klember
det same; men det er som der var
komet Hanskar paa Klodyret. Den,
som kann liva paa vaare Høgder (mot
Nord) og ikkje ser elder vert tekjen
av Vaarnaturens Fagerdom, han maa
vera sjuk, elder so er han komen yver
det Skilbrikje, som vart reist millom
Mann og Dyr.
Her vest hev me inkje som der heime
Aasar og Fjell med Bjørkeliderne og
dei susande Furu- og Granholt ikring
seg til Klædnad og glitrande Fossar
og Brear til Lekkjur, Sylgjur og Krune-
stas. Men gakk her ut paa ”Turn-
peiken” (the turnpike, Aalmannvegen)
og skoda fraa Toppen av ei Prærie-.
bylgja ut yver det endelaust vide, grøn-
kande Havet, som strekkjer seg til
alle Kantar, so langt Augat kann naa,
og daa vil du sanna, at Naturen er
stor yveralt.
Eg hugsar so væl Naturstorleiken
der heime. Han er vidspurd og ove-
leg ven. Du ser og ser, til du gløy-
mer deg sjølv. Men der er som ei
Rædsla i den Storleiken, nokot hardt,
som liksom støyter ein burt. Ein Ame-
rikanar, som hadde voret 1 Norig i
Sumar var, sagde til meg um dette:
”Eg hev vankat vidt i Verdi og set
ikkje so lite av alle Land. Aldri saag
eg nokot so storfagert, som Naturen i
Norig. Men eg skynar ikkje korleis
det var: eg vart dregjen til aa elska
den Naturen, og like væl var det, som
ein underleg Otte, ein kald Hardhug
kjeima upp i meg.”
Her er Naturstorleiken annarleis.
Du kann gløyma deg sjølv, her med;
men det er som du kjenner deg meir
i Fred i denne Naturen. Det er ikkje
den store, ”agande” Fagerdom som der
heime; det er den milde, ”dragande”
Venleik, som her fær sin Rett.
Det er ikkje sannt, at Natursyni
her trøyttar Augat. Iallfall lyt den,
som kann segja so, vera ein, som ten-
kjer meir um sitt eiget Tykkje enn
um Naturen. Den, som hev det rette
Natur-Augat, vil finna det store og
fagre i alt Landslag og ikkje trøytna
av Synet, anten no Landet er flatt
elder fjellutt.
Fraa Norig hev me i seinare Tider
ikkje høyrt stort annat her enn um —
Kongestasen. Det var nok mykje til
Braak det! Den, som kjenner Krutet,
tykkjest berre sjaa, kor Storkaksarne
hev sveitta ”underdanigst”. Nokre
berre av ”Naadens” Solskin, andre av all
Maten og Drykkjen, andre av Strævet
med aa halda ”Potemkin-Maskinen” i
Gang, og andre av Otte fyre, at eit-
kvart kunde rjuka sund og syna Hol-
skapen under Gildrestasen. — Men
dei smaae Skatteytararne hev væl hel-
der kulsa litt, dei, Stakkar. Sveitte-
tidi deira kjem etterpaa, med aukande
Skattar av minkande Innkomur.
Ein tarv ikkje ha lese ”Fædrelandet”
for aa vita, kor andaktsfullt dei hev
songjet sitt ”Halleluja! lover Kongen!”
For Folk, som ser paa slik Menneske-
dyrking utanfraa, ser det baade flire-
legt og syrgjelegt ut. |
Det vart sagt her um Dagen av
ein gamall Kall: ”Eg trur radt det er
verre no i Norig, enn daa eg var der,
og daa var det ille nok. Ein laut
ferda seg til med Hatten, fysst ein
saag ein Storkar burtpaa andre Leitet,
og takka til ein slapp draga Styvlarne
av seg for aa sleppa framum ”n i
Vegjen.” — Fullt so ille er det no
væl ikkje. Men den siste Kongefesten
stend likevæl som eit Laatteløgje, som
ei grinande Skalkeherming paa all Lov
um aalmenn Mannsrett og Manns-
vyrdnad. Å
Og det er vandt aa skyna for Folk
her hitte, at slikt kann gaa for seg.
Her kann du gaa inn til Futen elder
Domaren i dine Arbeidsklæde. Tek
du Hatten av deg, bed dei deg setja’n
paa deg att. Hev du nokot aa prata
um, og dei ser, at du ikkje hev ” Yanke-
style” nok til. aa setja deg sjølv, so
skyt dei ein Stol burt til deg og bed
deg fyrst sitja nedpaa. Og istadenfor
det kvasse og grettne ”Va” ska" du?”
spør dei her: ”Er det nokot eg kann
gjera for Dykk?”
— Nei, Karar! de fær nok driva
dugeleg paa med Fridomsstrævet dyk-
kar der heime, skal de vinna fram til
det sanne ”folkelege Sjølvstyre”, der
kvar Mann fær baade sin fulle Rett
og sin fulle Vyrdnad!
Ikkje for det: eg vil langtifraa
miskjenna den sterke og djerve poli-
tiske Rørsla, som gjeng gjenom Lan-.
det der heime no: Men med den store
Overmagt, Fridomsvennerne der heime
hey, — so maa ein koma til aa tenkja
paa Mannen, som gjekk reint raadlaus
og leitte etter Kniven sin, endaa han
gjekk med han i Haandi. Fin maa
vona, at Folket sansar seg 1 Sumar
og greider Vali heiltut til sin og Land-
sens Bate. Dei 74 var gasta Gutar i
1880. Men 1882 krev meir, og det er
ikkje sagt, at alle dei 74 er Menn for
aa klara det. Lat Folket minnast, at
no gjeld det fram elder attende! Eit
av tvo: anten vinn det, og daa til-
gagns, elder so tapar det, — og daa
tapar det tilgagns og. Nokon Millom-
veg er her ikkje lenger.
— Helder ikkje er det mi Meining,
at eg vil dylja dei ”laake Sidur”, som
ein Republik kann hava, soleis som
denne amerikanske ber. Han hev laake
Sidur, og dei baade fleire og større
enn kanskje nokot annat Land, av di
at her er fleire og fleire Slags Folk
og større Framstig og meir Pengar
enn i andre Land. Det gjeng so fort
her; Mannen, Folket, Landet stormar
slik ”ahead” paa Framgangsvegen, at
det er som Stats- og Lovbygnaden
knakar og ikkje orkar aa fylgja med
i det Kappspranget. Men her vert
kavat med det, og korsomer so er det
ikkje faarlegt, av di Grunnvolen er
slik lagd, at det eine ikkje vil skada
det andre. Det er fulla det same, kva
som gjeng fremst — paa den Maaten.
Her er mykje Underslæp, Rettskjøp o-.
dl., segjer dei. Det er sannt. Men
er det Fridomen, som skapar slikt?
Nei. Der er meir av det Slaget i
<< prev. page << föreg. sida << >> nästa sida >> next page >>
