66 maken, dien hij later met alle macht weer uit- wischt ; begeert veel en is toch niet egoïst, heeft lief, die hem niet liefhebben en bijt hen, die hem liefhebben. Een vervaarlijk bluffer, die zich later uit ergernis over zich zelf allerlei kwaad toedicht. Hij eindigt met allen een raadsel te zijn en stort zich in een aanval van koorts in de voor altijd afkoelende zee. En dat te midden van een storm van gebabbel over allerlei van alle einden der aarde en der zonnestelsels ; de lezer loopt gevaar even gek te worden als hij zelf. De stijl is vol zonderlinge verrassingen. Hij stapelt de eene gewel- dige laag hypothesen op de andere, driest en paradoxaal, al hooger en hooger, zoo dat we hoe langer hoe meer achteruitgaan, om dat alles niet op ons hoofd te krijgen ; en jawel ! daar geeft hij 't een stoot, met een geestigheid of een scheld- woord en daar komt het naar beneden met glans en gedruisch en rook. En toch is „Mysterien" een van de groote boeken in de literatuur. 't Kondigt zich aan als een sneeuwstorm van woeste kracht. En wat is er een vrijmoedig opstaan in tegen de moerassige conventie van een kleine stad ! Hier wil ik eindigen. Met dit bandeloos tooneel