J. N. Madvigii. 7 ~ erat, regnabat in scholis, quam Græcæ, cujus in ecclesia catholica exigua est cura, et præterea Hebrææ, ut sacræ scripturæ scriptorumque ecclesiasticorum intelligendorum instrumenta ne deessent. Neque sane ego litterarum veterum profanarum cognitionem, qualem nunc philologi sequimur, per se ab iis commendatam puto, sed sentiebant, nisi adhibitis profanis scriptoribus plene addisci veterem sermonem non posse neque sacræ scripturæ intelligentiam historiæ antiquæ institutorumque antiquorum cognitione aliqua carere posse. Sed ab hoc initio cetera proficiscuntur. Nam quum nostra ecclesia omnia, ut ita dicam, ab ipso puncto originis repetat et eo referat, necessario efficienda et conservanda est quam plenissima cognitio illorum temporum, a quibus ecclesia orta est, totiusque humani generis illa ætate condicionis. Ita sensim longius res serpit, nullus ut sit certus consistendi locus, transiturque a proxima illa et ecclesiastica cognoscendi quærendique causa ad commune studium omnis humani generis cultus a prima origine persequendi, e quo philologia nascitur. Desciscat et a Lutheri præceptis et a sua proprietate ecclesia nostra, si historicis et philologicis studiis fundamenta sua tueri desinat Itaque quum illa linguarum commendatio nihil ad Latinam ecclesiæ formam spectaret, idem Lutherus quanto studio ipse patrium sermonem excoluerit, quam eximie eum auxerit, ornaverit, omnes norunt, quamque etiam in intima ecclesiæ populum admitti voluerit neque ulla peregrinitate absterreri. Et tamen Lutherus (ne quid de Melanchthne dicam) in academica institutione nihil novavit, sed in ea ipse quoque Latino sermone usus est, non sane quod delectu habito eum in hoc genere patrio per se præstare putaret, sed quod aliter fieri posse in mentem non veniebat. Neque profecto aliter illo tempore fieri poterat. Nam neque sermo Germanicus, qui tum erat, artes inde a medio sæculo quinto decimo e Græcis Latinisque litteris in vitam revocatis haustas et renovatas capiebat aut ad eas explicandas verborum significationumque distinctarum copia sententiarumque omni modo conjungendarum certa forma et varietate sufficiebat neque subito et celeriter accommodari ad eam rem poterat neque ejus curæ suscipiendæ ulla facultas Luthero sociisve ejus erat, in aliis rebus occupatissimis. Ac