Moe i Kristiansand, bonde Ola Kjørvestad i Setesdal og fargarmeister John Haugvalstad i Stavanger. — Den lærde teologen O. Chr. Thistedahl (1813—1876), adjunkt i Kristiansand, gjorde kyrkja ei stor tenest ved si omsetjing (sv.: översättning) av store deler av G. T. — Ved siste hundreårsskifte øvde bispen J. C. H e u c h* stor påverknad på kyrkje og folk. På same tid verka lekmannen Laurits Nilsen, Mandal, (1849—1917) med skrift og tale rundt om i Agder. Han gjekk inn for ei sjølvstendig lekmannsrørsle på evangelisk luthersk grunn. Hans forkynning var djervt folkeleg. Hans Skrifter i Samling utgjer tilsaman 2500 s. Agder bispedøme utgjer 31831 km’ og har 13 prosti, 74 prestegjeld, 140 sokner. Av dei 6 069 barn som vart fødde i bispedømet i 1950, var 206 fødde utanfor ekteskap. Folkemengda var ved siste teljing (1946) 300 520, og av dei stod 23 615 eller ca 7,8 % utanfor Den norske kyrkja (statskyrkja). Dette prosenttal er høgare enn i noko anna bispedøme, og då dei fleste står i eit eller anna samfund, vitnar dette om at ulike religiøse straumar har relativt lett for å vinna inngang mellom folket i sør, truleg dels på grunn av den sterke kontakt over havet med andre folk, og dels på grunn av det folkelege lynde som er openhjartigt og impulsivt. Dei lutherske frikyrkjene har største flokken (6850), deretter kjem pinsevenene (1883), så metodistar (1914) og baptistar (1274) og misjonsforbund (1162), så adventistar (591) og romersk katolske (377). Innan statskyrkja råder eit rikt organisasjonsliv, oftast skapt og nyskipa gjennom religiøse vekkingar. Ca. 562 indremisjonslag for vaksne og ungdom arbeider i tilslutning til Det norsk lutherske indremisjonsselskap (skipa 1868), som har sit sete i Oslo. Denne organisasjonen møtest ved Mandal med Det vestlandske indremisjonsforbund (skipa 1898), som kjem frå vest og har sitt sete i Bergen. Heidningmisjonen er serleg representert av Det norske misjonsselskap (skipa 1842) og Norsk luthersk misjonssamband (skipa 1891). Misjonssambandet driv også indremisjonsarbeid og har mange lag spreidd over bispedømmet. 2 33 AGDER BISPEDØME Domkyrkja i Kristiansand. Nyoppført etter 1880, då ho brann før andre gången. Biskoppar: Jacob Jenssøn Jersin 1680—94; Hans Nielssøn Munch 1694—99; Ludvig Stoud 1699—1705; Jens Bircherod 1705—20; Christopher Nyrop 1720—33; Jacob Kærup 1733—51; Rasmus Paludan 1751—59; Jens Christian Spidberg 1759—62; Ole Tidemand 1762—78; Eiler Hagerup 1778—89; Hans Heinrich Tübring 1789—98; Peder Hansen 1798—1804; Jens Bloch 1804—05; Johan Michael Keyser 1805— 10; Christian Sørensen 1811—23; Johan Storm Munch 1823—32; Mathias Sigwardt 1832—40; Jacob von der Lippe 1841—74; Jørgen Engebretsen Moe 1874—81; Jørgen Johan Tandberg 1882—84; Jakob Sverdrup Smitt 1885—89; Johan Christian Heuch 1889—1904; Gunvald Christian Bernhard Thorkildsen 1904—08; Christian Vilhelm Koren Schjelderup 1908—13; Bernt Støylen 1913—30; James Maroni 1930—46; Johannes Smemo 1946—51; Johannes Smidt 1951—. Litt.: A. Faye, Christianssands Bispe- og Stiftshistorie (Kristiania 1867); D. Thrap, Christianssands stifts prester i det syttende aarhundrede (Kristiania 1899); O. Kolsrud, Stavanger bispestol (i Norvegia Sacra 1922 s. 62—99); R. Bolling, Kyrkjeliv i Christianssands stift i attande hundreåret (Oslo 1947); O. Handeland, Kristenliv på Agder (Oslo 1948, om lekmannsrørsla). A. S. 34