val av biskop til Hamar. Innocents 4. gav Oslo rett, og ein annan vart sett til biskop. Ved seinare bispeval ser det ut som Hamarkapitlet med stønad av erkebispen i Trondheim slapp innblanding frå Oslo. Fleire enn 12 kannikkar har truleg Hamar aldri hatt. Ved slutten av mellomalderen fanst det 18 prebender ved domen, men fleire av dei var små. Bispegarden var på 1500-talet forskansa med tjukke, høge murar og omgjeven av små fort. Biskop Karl Jensson (1505 —12), vart under konflikten med hertug Christiern lokka ut or si bispeborg og halden i fangeskap i 4 år. Den siste katolske Hamar-bispen, Mogens (1513—37) tenkte ei stund å verja bispegarden militært mot Christian 3.s herførar Trud Ulfstand, men overgav seg utan sverdslag 22. juli 1537 og vart førd fangen til Andvordskov kloster på Sjelland, der han levde til 1542. Bispegodset og domkyrk;jegodset vart gjort til krongods 1537. Katedralskolen fekk ha sitt underhald ei stund, men vart i 1584 flutt til Vang og i 1602 nedlagd. Hamar fekk ingen evangelisk superintendent slik som dei andre norske bispedømme. Eit kvalifisert bispeemne var vanskeleg å finna, og staten ynskte i grunnen ein reduksjon av det geistlege embetsverk. Det veldige H. vart slått saman med Oslo bispedøme og styrt frå Oslo. Domkapitlet på Hamar kunne enno i 1560 samlast til møte, men det vart omsider oppløyst. Domkyrkja vart ei tid haldi i stand på ein måte gjennom skatt på andre kyrkjer. Men under sjuårskrigen, i 1567, vart både domkyrkja og bispegarden brende. Frå no gjekk heile det gamle kultur-sentrum til grunns. 1670 fall vestgavlen av domen ned, i 1692 sentraltårnet o.s. b. Enno i vår tid ser ein mellom ruinane 4 mektige langskips-arkader ståande som ein pittoresk silhouett mot himmelkvelven. I året 1849 vart den nye byen Hamar grunnlagd eit lite stykke aust for domkyrkjeruinane. I 1863 gjorde statsmaktene vedtak om at Hedemarkens og Kristians amter (som frå 1919 heiter Hedmark fylke og Oppland fylke) skulle skiljast ut frå Kristiania stift (Oslo bispedøme) og verta eit stift for seg med byen Hamar som bispesete. 1213 HAMAR BISPEDØME Ruinane av den gamle domkyrkja frå 1200-talet. Delinga vart sett i verk 1864. Samstundes fekk Hamar sin stiftamtmann og stiftsdireksjon. Vang hovudkyrkje i grannelaget skulle førebels tena til stiftskyrkje. Til første biskop vart utnemnd H. O. Folkestad (1864—87). Han var bondeson frå Telemark og ein framståande kyrkjemann, — var mellom anna ein verksam medlem av den store kyrkjekommisjonen 1859—70. Ny stiftskyrkje eller domkyrkje vart bygd av tre i Hamar by og stod ferdig 1866. Til vitnemål om tradisjonssamanhengen mellom det gamle og det nye Hamar fekk den største kyrkjeklokka ein inskripsjon som var forma av salmediktaren M. B. Landstad: »Jeg raaber over det gamle grus: Stat op, kom, Hamar, til Herrens hus!» Grensene for det nye Hamar bispedøme fell til dels annleis enn for det gamle. Kvikne og sunnanfor liggjande bygder er no med i Hamar stift eller, som det heiter frå 1919, Hamar bispedøme. Solør, Vinger og Odalen er med, Valdres er med. Idre og Serna er utanfor. Alle bygder sørvest for Hadeland og Valdres er utanfor. Bispedømet har 12 prosti, 63 prestegjeld, 116 sokner, 98 prestestillinger. Areal 52.394 km”; folketal (1946) 324.259. Av ei folkemengd på ca. 325.000 står ca. 2 % utanfor folkekyrkja. Av barn som vart fødde i året 1951, var 4 % fødde utanfor ekteskap. Sivile styresmenn stiller seg oftast positivt til økonomisk-kyrkjelege oppgåver. Biskopper: Arnald 1152—; Orm; Ragnar —ca. 1188/89; Thorer 1189/90—1196; Ivar Skjalg 1214