NIDAROS BISPEDØME » Y * a ©. x a ` ? v Y “ Nidaros domkyrkje. Grunnlagd på 1070-talet. Ombygd og utvida i den seinare delen av 1100- og i 1200-talet. Ei gjennomgripande restaurering tok til 1869 og er ikkje fullførd enno. ì moderne tid. Kor og tverrskip kunne derimot med store påkostnader haldast oppe til bruk. Menn som erkebispane Aslak Bolt og Erik Valkendorf gjekk energisk inn for restaurering og nyskaping av erkebispedomen. Desse to menn stridde og for atterreising av det kyrkjelege livet, ikkje minst gjennom visitasferder, til dels lengst nord ved ishavet mellom heidenske samar (lappar). N. hadde 8 kloster, som alle låg i Trøndelag. To hospital i byen Nidaros er kjende frå mellomalderen. Den siste erkebispen, Olav Engelbriktsson, var sterkt oppteken med politikk. Han rømde landet for kong Kristian 3.s krigsmakt 1. april 1537, og døydde året etter i utlandet. Riket skulle heretter ingen erkebiskop ha. Bispestolen i Trondheim stod tom i 9 år (1537—46). Til evangelisk superintendent utnemnde Kristian 3. magister Torbjørn 1215 Bratt, som hadde studert i Wittenberg og hadde godt testimonium frå Luther. Med stor kraft stridde han mot forfallet og mot kongens sekularisering av kyrkjeleg gods, men døydde tidleg. Domkapitlet vart reorganisert etter evangelisk ordning. Det fekk ein lektor i teologi. Seinare vart det småningom oppløyst. Kring 1571 nådde bispedømet sitt maksimum i geografisk omfang, då Jemtland også kyrkjeleg, liksom tidlegare politisk, vart lagt under norsk administrasjon. I sør høyrde Sunnmøre og Nordre Øysterdalen med til N. og i nord alle bygder ved Nordishavet. Kring 1580 gjekk nordre Øysterdalen (Kvikne, Tynset, Tolga og Alvdal) over til Hamar-Oslo bispedøme. Men enno var Trondhjems Stift, som bispedømet vart kalla, så urimeleg stort at tilsynet ikkje vart effektivt. I åra 1586—89 vart det gjennomført ein kyrkjeleg generalvisitasjon i Trondhjems Stift. Ein kongelig kommisjon inspiserte alle bygder frå Sunnmoəre til Aust-Finnmark, også dei gamle norske grenselandskap Jemtland og Herjedalen. Mangt vart då sett i betre skikk og orden. På 1600-talet kom fleire dugande biskopar, som la stor vekt på visitering og katekisasjon. Folket vart ført inn i luthersk barnelærdom. Med Eiler Hagerup kom eit innslag av pietisme til bispesetet. Presten og vekkingsmannen Thomas von Westen sette inn med misjon blant samane. Biskop J. E. Gunnerus var ein from og lærd opplysningsmann, som saman med P. F. Suhm og G. Schøning grunnla Vitskapsselskapet i Trondheim 1767. Bispane P. O. Bugge og A. Grimelund var påverka av herrnhutismen, N. J. Laache av haugianismen, V. A. Wexelsen av grundtvigianismen. Gjennom tidene vart Trondhjems Stift sterkt redusert i omfang. Sunnmøre gjekk over til Bjørgvin bispedøme 1622, Jemtland og Herjedalen vart svensk område og 1647 tillagt Hernösands stift. I 1803—04 vart alt land nord for Namdalen utskilt og gjort til serskilt bispedøme (sjå Sør-Hålogaland, Nord-Hålogaland bispedømme). N. har f.t. eit omfang på 50.815 km.” og (år 1950) eit folketal på 406.816 menneske. Utanfor folkekyrkja står ca. 1,5 %. Prosen- 1216