NORD-HÄLOGALAND BISPEDØME Domkyrkja i Tromsø. Bygd i 1861. vart utnemnd til biskop over Nordlandenes og Finmarkens Amter (Nordland (ene)s og Finmarkens Bispedømme). Sørgrensa for det nye bispedømet gjekk like nord for Trøndelag og Namdalen. Etter bispeordinasjonen 1804 overtok Krogh ein biskops funksjonar, men likevel vart han verande sokneprest i Alstahaug alt til 1811 og hadde ingen annan residens enn prestegarden. Då han vart fri sine sogneprest-plikter, kjøpte han garden Belsvåg i Alstahaug og budde der til sin død 1828. Ettermannen, Peter Kjerschow (1830—48), fekk frå 1834 residens i Tromsø, og siden har bispestolen alltid stått der. Frå 1844 fekk Nord-Noreg stiftamtmann og stiftsdireksjon, og frå den tid heitte bispedømet Tromsø stift. Fullt organisera vart dette bispedømet først i 1860, då soknepresten i Tromsø vart utnemnd til stiftsprost (domprost). Tromsø stift heitte frå året 1919 Hålogaland bispedøme. Det embetsdistrikt som biskop Krogh og hans ettermenn fekk å styra, var serleg vanskeleg på fleire måtar: 1) Storparten av det ligg nordanfor polarsirkelen og har ein 1239 mørk, streng og lang vinter. 2) Mange prestegjeld var i eldre tid enormt store. Kistrand prestegjeld rokk frå Nordkap til Kautekeino, d. v. s. det hadde ei utstrekning nord—sør som Jyllands frå Skagen til Haderslev, ca. 300 km. 3) Kommunikasjonar til lands var det minimalt av; embetsreiser vart oftast gjort i open båt frå fjord til fjord. 4) Tre ulike tungemäål vart tala innan bispedømet: norsk, samisk og kvensk (norsk, lappisk og finsk). 5) Folkesetnaden var tunn; dei som skulle bera dei økonomiske byrdene var få. Ei ser-hjelp under dei spesielt vanskelege tilhøve hadde Nord-Noreg fått frå 1716 i Missionskassen, som frå 1802 var omorganisert til Det nordlandske Kirke- ogSkolefond. Fondet fekk i mange år tilskot frå kyrkjene landet rundt og vart ei god hjelp for kyrkje- og skole-tenesta der nord. Likevel var det vanskeleg å få nok prestar og lærarar. I 1814 stod */, av alle sokneprest-embete tome. Bispane i det nordnorske bispedømmet synte stor energi og dugleik. Men det tok likevel 20 år etter skipinga av bispestolen før det vart bispevisitas i Finnmark. Eit stort framsteg kom i 1826 med stiftsseminariet for folkeskole-lærarar på Trondenes, — seinare flutt til Tromsø, — det første i landet. Presten Nils Stockfleth (1787—1866), som frå 1825 gjorde ein misjonærs gjerning mellom samane i Finnmark og gav dei Det nye testamente og andre bøker på samisk, vekte interesse og ansvarskjensle for kyrkjelivet nordpå hjå statsmaktene og hjå kyrkjefolket. Dei store prestegjeld vart etterhand delt, den kyrkjelege teneste vart meir effektiv. Friviljug kristelig verksemd hadde Nord-Noreg hatt minst sidan H. N. Hauges* tid. Hauge sjølv nådde nord til Tromsø. Mange haugianar tala Guds ord i Nordland og Troms; Ivar Gabestad, Ole Bache, Elling Eielsen og Anders Haave verka og i Finnmark. Haugiansk kristenliv fanst her og der i bispedømet ættled etter ættled. Frå ca 1850 kom nye vekkingar som gjekk ut från lekmannen Olle Kallem, presten L. L. Læstadius* i svensk Lappland og presten G. A. Lammers i Skien. Bispane D. B. Juell (1849—55) og Knud Gislesen (1856—60) kjende sitt ansvar 1240