kande (Skrifter utg. av Fahlbeckska stiftelsen 10, Malmö 1928); F. Lagerroth, Platons stats- och rättsbegrepp. En studie i allmän statslära (Lund 1928); J.-M. Jansson, Hans Kelsens statsteori mot bakgrunden av hans rättsfilosofiska åskådning (Helsingfors 1950). Se även litt. vid art. Konge, Menneskerettigheder, Naturrätt. C.-E. N. STAVANGER BISPEDØME. Ikring 1125 vart Bjørgvin* eller Gulatingslagens bispedøme delt i to, og Stavanger vart det nye bispesætet. Dei landslutene som vart lagde til S., Rogaland, Agder, Hallingdal og Valdres, var geografisk to delar som ikkje hekk i hop. Ein gong i 12. eller 13. hundreåret vart Eidfjord sokn i Hardanger lagd til $S., so Stavanger-bispen skulle sleppa fara gjennom Bjørgvin bispedøme til Hallingdal og Valdres, og Bjørgvin fekk til vederlag Sveio sokn i Sunnhordland. Fyrste bispen i S., Reinald (d. 1135), var truleg ein benediktinmunk frå Winchester i England. Domkyrkja, som han tok til å byggja på, vart kalla Svithun-kyrkja etter St. Svithun, som hadde vore bisp i Winchester 8387—62. Av kong Magnus Erlingsson fekk domkyrkja og bispestolen heile Stavanger, og både Håkon Håkonsson og Christian I stadfeste denne gåva. Kyrkja brann i 1272, men vart oppattbygd venare enn før, og kyrkjeskipet har enno i det store og heile si opphavlege form. I S. var det 4 kongelege kapell; St. Olavskyrkja på Avaldsnes (kollegiatkyrkje) var det viktigaste av dei. To kloster veit ein med visse om: augustinklosteret på Utstein avløyste St. Olavsklosteret i Stavanger, som truleg var benediktinkloster. Ikkje før i det 13. hundreåret høyrer vi om domkapitlet, som var på opptil 12 prestar (kannikar) i byen og soknene nærast ved. Kapitlet åtte 12 præbender, og i 15. hundreåret er det nemnt 12 altar i domkyrkja. Biskop Jon Byrgesson (1135—52) vart sidan fyrste erkebispen i Noreg. Eirik Ivarsson (1171—88) vart òg erkebisp, og er kjend for striden sin mot kong Sverre. Arne (1277—1303) tok seg av domkyrkja etter brannen i 1272, og bygde det storfelte gotiske koret. Han låg lenge i strid med domkapitlet om ymse (sv. olika) innkomer. 22 673 STAVANGER BISPEDØME Stavanger domkyrkje. Grunnlagd på 1100-talet. Audun Eivindsson (1422—45) var ein av dei fremste katolske bispane, og den siste av dei, Hoskold Hoskoldsson, var ein modig, men fredsæl mann; han døydde på Bergenhus som fange. ` Etter reformasjonsåret 1536 stod det ringt til i S. Den lutherske læra var heilt ukjend, og det gjekk 3", år før den fyrste evangeliske superintendenten, Jon Guttormsson, vart utnemnd. Han vann (sv. förmådde) ikkje stort, og fekk avskil i 1557. Kongen tenkte då å dela S. mellom Bjørgvin og Oslo—Hamar, men det vart ikkje noko av. Den nye bispen var gamal og vann endå mindre. Fyrst nr. 3 i rekkja, Jørgen Erikssøn (1571—1604), fekk reformasjonen gjennomførd i bispedømet. Den myndige mannen tok seg av det som trongst (sv. det som krävdes) både utetter og innetter; han var ein framifrå predikant, og er kalla »Noregs Luther». Biskop Skabo (1605—26) fekk i stand ei ny jordebok over kyrkjegodset, og laga eit godt kart over bispedømet. Wegener (1627—54) fekk i 1631 regulert grensene: Hallingdal og Valdres prosti 674